Horthy i Szálasi: dwa porządki skrajnej prawicy

Węgry między 1920 a 1945 rokiem przeszły od kontrrewolucyjnego, konserwatywnego autorytaryzmu do krótkiej dyktatury faszystowskiej. Miklós Horthy rządził jako regent monarchii bez króla, opierając się na armii, administracji, ziemiaństwie i chrześcijańsko-narodowych elitach. Ograniczał parlamentaryzm, tolerował biały terror, prowadził rewizjonistyczną politykę zagraniczną i zatwierdzał kolejne ustawy antyżydowskie. Zarazem bronił starej hierarchii przed rewolucyjną skrajną prawicą i więził Ferenca Szálasiego.1

Szálasi stworzył „hungaryzm” i masowy ruch, którego najważniejszą postacią stała się Partia Strzałokrzyżowców. Domagał się totalnej mobilizacji narodu, rasowego porządku, państwa pracy i wodzostwa. Władzę objął w październiku 1944 roku dzięki niemieckiej operacji przeciw Horthyemu. Rozróżnienie obu reżimów jest konieczne, lecz nie może być używane do zdjęcia odpowiedzialności z wcześniejszego państwa: setki tysięcy Żydów deportowano przy masowym udziale węgierskiej administracji i żandarmerii jeszcze za regencji Horthyego.2

Trianon i kontrrewolucyjny początek systemu

Rozpad Austro-Węgier, rewolucja 1918 roku, komunistyczna Republika Rad Béli Kuna i wojna z sąsiadami pozostawiły społeczeństwo w stanie głębokiego kryzysu. Traktat w Trianon z 1920 roku odebrał Węgrom około dwóch trzecich terytorium dawnego Królestwa Węgierskiego, a miliony etnicznych Węgrów znalazły się poza nowymi granicami. Rewizja traktatu stała się wspólnym celem niemal całej prawicy i ważnym źródłem legitymizacji kolejnych rządów.3

Po upadku Republiki Rad oddziały kontrrewolucyjne dopuściły się „białego terroru”. Oficerowie związani z Armią Narodową bili, torturowali i mordowali osoby uznane za komunistów, socjalistów albo Żydów. Antysemicka propaganda utożsamiała całe żydowskie społeczeństwo z przywódcami komunistycznymi żydowskiego pochodzenia, choć większość węgierskich Żydów nie popierała rewolucji.4

W marcu 1920 roku parlament wybrał Horthyego regentem. Państwo pozostało formalnie monarchią, lecz nie przywrócono Habsburgów. Regent posiadał szerokie prerogatywy: mianował premiera, był zwierzchnikiem sił zbrojnych, mógł rozwiązywać parlament i z czasem uzyskał większy wpływ na ustawodawstwo. Nie ustanowił od razu jednopartyjnego państwa, lecz system wyborczy i administracyjna presja zapewniały dominację obozu rządowego.5

Autorytaryzm skonsolidowany, nie demokracja liberalna

Premier István Bethlen w latach 1921–1931 ustabilizował gospodarkę i system polityczny. W Budapeszcie głosowano tajnie, ale na dużej części prowincji wybory były jawne, co ułatwiało nacisk właścicieli ziemskich i urzędników. Ograniczono liczbę uprawnionych wyborców; dominująca Partia Jedności korzystała z aparatu państwa. Opozycja socjaldemokratyczna mogła działać w ograniczonym zakresie w zamian za rezygnację z organizowania części grup zawodowych i wsi.6

Był to autorytaryzm bardziej pluralistyczny niż nazizm: istniał parlament, legalna opozycja, prywatna gospodarka, Kościoły i prasa podlegająca zmiennej kontroli. Nie był jednak pełną demokracją. Nierówne wybory, cenzura, przemoc policji, zakaz komunistów i dominacja wykonawczej władzy chroniły społeczną hierarchię. Ustrój nie potrzebował masowej partii, ponieważ tradycyjne elity nadal dysponowały państwem.7

Określenie „reżim Horthyego” obejmuje ponadto ponad dwie dekady i różne gabinety. Bethlenowski konserwatyzm nie był identyczny z radykalizacją za Gyuli Gömbösa, polityką Pála Telekiego ani proniemieckim rządem Döme Sztójaya. Analiza powinna wskazywać etapy, zamiast przypisywać wszystkie decyzje jednej niezmiennej osobie.

Numerus clausus i chrześcijańsko-narodowe państwo

W 1920 roku uchwalono ustawę ograniczającą udział poszczególnych „narodowości i ras” w szkolnictwie wyższym odpowiednio do ich udziału w ludności. Choć nie wymieniała Żydów wprost, jej cel i wykonanie były antyżydowskie. Był to pierwszy w międzywojennej Europie akt tej rangi ograniczający dostęp Żydów do uniwersytetów. Nowelizacja z 1928 roku złagodziła rasowy język pod naciskiem międzynarodowym, ale dyskryminacja nie zniknęła.8

Ideologia „chrześcijańsko-narodowa” dzieliła obywateli na członków historycznej wspólnoty i elementy podejrzane. „Chrześcijański” oznaczał tu nie tylko wyznanie, lecz kod polityczny wyłączający Żydów nawet wtedy, gdy byli zasymilowani, mówili po węgiersku i identyfikowali się z państwem. Paradoks polegał na tym, że część Żydów należała przed 1918 rokiem do najbardziej konsekwentnych zwolenników madziaryzacji.9

Wielki Kryzys i faszyzacja prawicy

Wielki Kryzys uderzył w eksport zboża, zadłużonych rolników i pracowników miast. Radykalna prawica przedstawiała parlament jako narzędzie bankierów, arystokracji i Żydów, proponując silne państwo, reformę społeczną i odzyskanie utraconych ziem. W 1932 roku premierem został Gyula Gömbös, dawny przywódca rasistowskiego stowarzyszenia oficerów MOVE.10

Gömbös ogłosił 95-punktowy Narodowy Plan Pracy, zapowiadał państwo korporacyjne, mobilizację mas i „narodową jedność”. Rozbudowywał partię rządową oraz zbliżał kraj do Włoch Mussoliniego i Niemiec Hitlera. Musiał jednak negocjować z Horthym, ziemiaństwem i biurokracją; nie zniszczył parlamentu ani nie przeprowadził pełnej rewolucji ustrojowej. Jego rządy były fazą faszyzacji autorytaryzmu, nie zwycięstwem samodzielnej partii faszystowskiej.11

Po śmierci Gömbösa w 1936 roku obóz rządowy nadal przesuwał się na prawo. Politycy próbowali zarazem ograniczać niezależne ruchy narodowosocjalistyczne. Konserwatywna elita chciała korzystać z ich języka i popularności, ale nie oddać im państwa.

Ferenc Szálasi i „hungaryzm”

Szálasi był oficerem sztabowym, który w latach trzydziestych opuścił armię i zaczął tworzyć kolejne organizacje polityczne. Jego doktryna — hungaryzm — łączyła skrajny nacjonalizm, chrześcijańskie odniesienia, rasizm, antysemityzm, antyliberalizm i antykomunizm z obietnicą narodowej rewolucji społecznej. Wódz miał ucieleśniać wolę wspólnoty i przebudować państwo na hierarchiczny organizm pracy.12

Projekt nie był prostą kopią niemieckiego nazizmu. Szálasi wyobrażał sobie „kon-nacjonalizm”: współpracę europejskich nacjonalizmów pod warunkiem uznania historycznej misji narodu węgierskiego. Wieloetniczne ziemie Korony św. Stefana miały tworzyć karpacko-dunajską całość kierowaną przez Węgrów. Doktrynalna osobliwość nie usuwała podobieństw do faszyzmu: palingenetycznego mitu, totalnego wodzostwa, rasowego wykluczenia i paramilitarnej mobilizacji.13

Państwo wielokrotnie delegalizowało jego ugrupowania i skazało go na więzienie. W 1939 roku różne środowiska zjednoczyły się pod nazwą Partii Strzałokrzyżowców — Ruchu Hungarystycznego. Symbol strzałokrzyża nawiązywał do rzekomo pradawnej węgierskości, a zielone koszule, marsze i salut budowały polityczną wspólnotę podobną do innych ruchów faszystowskich.14

Społeczne zaplecze Strzałokrzyżowców

W wyborach z maja 1939 roku skrajnie prawicowe listy osiągnęły duży sukces, a Strzałokrzyżowcy stali się największą partią opozycyjną. Sprzyjała im nowa ordynacja z szerszym tajnym głosowaniem. Poparcie było silne w robotniczych dzielnicach Budapesztu i w przemysłowych okręgach, a także wśród drobnych urzędników, rzemieślników, bezrobotnych oraz części ubogiej ludności wiejskiej.15

Ruch obiecywał wywłaszczenie „plutokracji”, pracę, mieszkania, opiekę społeczną i awans ludzi odsuniętych od przywilejów starej elity. Antykapitalistyczna retoryka była selektywna: atakowała kapitał nazwany „żydowskim”, a konflikt klasowy zastępowała rasową solidarnością. Dzięki temu realne krzywdy społeczne kierowano przeciw mniejszości, a nie przeciw hierarchii władzy jako takiej.16

Strzałokrzyżowcy nie byli wyłącznie narzędziem Berlina. Ich popularność wyrastała z węgierskich konfliktów i własnej organizacji. Niemieckie wsparcie stało się decydujące przy przejęciu władzy w 1944 roku, ale nie stworzyło ruchu z niczego.

Rewizja granic i uzależnienie od Osi

Węgry odzyskały terytoria dzięki pierwszemu arbitrażowi wiedeńskiemu w 1938 roku, zajęciu Rusi Zakarpackiej w 1939, drugiemu arbitrażowi w 1940 i udziałowi w rozbiorze Jugosławii w 1941. Sukcesy spełniały część żądań po Trianon, lecz wiązały politykę państwa z Niemcami i Włochami. Na przyłączonych ziemiach pojawiły się nowe problemy mniejszości oraz przemoc wobec ludności uznanej za obcą.17

Premier Pál Teleki próbował zachować pewien margines między mocarstwami, ale podpisał pakt trzech. Po zawarciu układu o „wiecznej przyjaźni” z Jugosławią i zgodzie Horthyego na przepuszczenie niemieckich wojsk przeciw temu krajowi Teleki popełnił samobójstwo w kwietniu 1941 roku. Węgry uczestniczyły następnie w okupacji części Jugosławii oraz w wojnie przeciw ZSRR.18

W styczniu 1942 roku węgierskie wojsko i żandarmeria podczas „razzias” w południowej Baczce zamordowały tysiące Serbów i Żydów, szczególnie w Nowym Sadzie. Późniejsze postępowania przeciw niektórym oficerom pokazują, że zbrodnia nie była całkowicie poza prawem nawet w ówczesnym państwie; część oskarżonych uciekła jednak do Niemiec.19

Ustawy żydowskie: radykalizacja przed okupacją

Pierwsza ustawa żydowska z 1938 roku ograniczyła udział Żydów w wolnych zawodach, handlu i przemyśle do 20 procent. Druga, uchwalona w 1939 roku, wprowadziła definicję opartą w znacznym stopniu na pochodzeniu i obniżyła limity. Trzecia z 1941 roku zakazała małżeństw i stosunków seksualnych między Żydami a nie-Żydami, zbliżając prawo do ustaw norymberskich.20

Akty te uchwalał parlament i zatwierdzał Horthy przed niemiecką okupacją. Wyrzucały ludzi z zawodów, niszczyły firmy, odbierały dochody i normalizowały biologiczne rozumienie narodu. Rządowa prawica nie tylko reagowała na nacisk Strzałokrzyżowców; sama tworzyła aparat klasyfikacji i wykluczenia, który w 1944 roku można było wykorzystać do deportacji.

Terytorialne rozszerzenie państwa zwiększyło liczbę poddanych prześladowaniu Żydów. Obywatelstwo i miejsce zamieszkania decydowały o tempie represji, ale rasistowska administracja coraz słabiej uznawała różnicę między wielopokoleniowym obywatelem, uchodźcą i mieszkańcem przyłączonego obszaru.

Kamieniec Podolski i deportacja „obcych” Żydów

Latem 1941 roku władze węgierskie deportowały z kraju tysiące Żydów uznanych za osoby bez właściwego obywatelstwa. Wywieziono ich do Galicji znajdującej się pod niemiecką okupacją. Pod Kamieńcem Podolskim niemieckie jednostki SS i policji przy udziale lokalnych sił zamordowały pod koniec sierpnia około 23,6 tysiąca Żydów, w tym dużą grupę deportowaną z Węgier.21

Nie była to deportacja do nieznanego „miejsca osiedlenia” pozbawiona związku z konsekwencjami. Węgierskie instytucje brutalnie wypchnęły ludzi poza granicę, konfiskując mienie i ignorując ostrzeżenia. Powstrzymanie dalszych transportów po ujawnieniu masakry nie usuwa odpowiedzialności za stworzenie warunków zbrodni.

Bataliony pracy przymusowej

Żydowscy mężczyźni, uznani za niegodnych noszenia broni, trafiali do pomocniczej służby pracy pod dowództwem armii. Budowali drogi, fortyfikacje, oczyszczali pola minowe i transportowali zaopatrzenie. Często brakowało im zimowej odzieży i żywności; strażnicy bili, torturowali i zabijali podwładnych.22

Największe straty nastąpiły na froncie wschodnim, zwłaszcza po klęsce 2. Armii nad Donem w 1943 roku. Dziesiątki tysięcy robotników przymusowych zginęły w walce, marszach, niewoli oraz wskutek celowego zaniedbania. System był węgierską instytucją prześladowczą istniejącą przed wkroczeniem Wehrmachtu.

Niemiecka okupacja 19 marca 1944 roku

Po klęskach Osi rząd Miklósa Kállaya szukał kontaktów z aliantami. Hitler obawiał się utraty sojusznika oraz niewykorzystanej dotąd ludności żydowskiej. 19 marca 1944 roku Niemcy zajęli kraj w operacji „Margarethe”. Horthy pozostał regentem i mianował proniemiecki gabinet Döme Sztójaya; parlament, ministerstwa, policja i żandarmeria nadal działały.23

Okupacja zasadniczo ograniczyła suwerenność i wprowadziła zespół Adolfa Eichmanna, ale niemieckich specjalistów było niewielu. Rejestracja, oznaczanie żółtą gwiazdą, konfiskaty, koncentracja w gettach, pilnowanie oraz transport wymagały dziesiątek tysięcy węgierskich wykonawców. Burmistrzowie, urzędy podatkowe, lekarze, kolejarze, policja i żandarmeria tworzyli łańcuch administracyjny deportacji.24

Getta i deportacje do Auschwitz

Kraj podzielono na strefy operacyjne. Od kwietnia Żydów prowincjonalnych koncentrowano w dzielnicach, cegielniach, fabrykach i magazynach w pobliżu kolei. Towarzyszyły temu rabunek, tortury podczas poszukiwania kosztowności, przemoc seksualna i całkowite pozbawienie prywatności. Mienie rejestrowano i rozdzielano jeszcze przed wyjazdem właścicieli.25

Między 15 maja a 9 lipca 1944 roku około 437 tysięcy Żydów deportowano ze 147 transportami; około 420 tysięcy skierowano do Auschwitz-Birkenau. Około trzy czwarte deportowanych zamordowano w komorach gazowych po przybyciu. Tempo — kilka tysięcy osób dziennie — było możliwe dzięki współdziałaniu niemieckiej ekipy i sprawnego węgierskiego aparatu.26

Horthy 7 lipca nakazał wstrzymać deportacje, gdy prowincjonalne społeczności były już zniszczone. Wpłynęły na niego pogarszająca się sytuacja Niemiec, protesty dyplomatyczne i religijne, groźby aliantów oraz informacje o Zagładzie. Decyzja uratowała na pewien czas większość Żydów Budapesztu i dowodzi, że regent zachował pewną władzę. Zarazem stawia pytanie, dlaczego nie użył jej wcześniej.27

Budapeszt: domy z gwiazdą i akcje ratunkowe

W czerwcu władze nakazały Żydom stolicy przenieść się do ponad dwóch tysięcy oznaczonych budynków. Mieszkania nieżydowskie i żydowskie przymusowo wymieniano, rodziny stłaczano, a pozostawiony dobytek przejmowano. Mimo prześladowań duża społeczność pozostawała do października w mieście.28

Dyplomaci państw neutralnych, w tym Raoul Wallenberg, Carl Lutz, Angelo Rotta i Ángel Sanz Briz, wydawali dokumenty ochronne i organizowali bezpieczne domy. Pomagali im pracownicy placówek, syjonistyczna młodzież, duchowni i węgierscy cywile. Dokument nie dawał pewności: funkcjonariusze mogli go podrzeć, a ochrona zależała od nieustannej interwencji.29

Pomoc jednostek nie może przesłaniać udziału instytucji w prześladowaniu. Pokazuje jednak, że sprawcy dokonywali wyboru. Sára Salkaházi, katolicka zakonnica ukrywająca Żydów, została aresztowana przez strzałokrzyżowców i 27 grudnia 1944 roku rozstrzelana nad Dunajem wraz z osobami, którym pomagała.30

Próba wyjścia z wojny i operacja „Panzerfaust”

Latem Horthy zdymisjonował Sztójaya i próbował odzyskać kontrolę. Gdy Armia Czerwona wkroczyła na terytorium Węgier, wysłał delegatów na rozmowy o zawieszeniu broni. 15 października ogłosił wyjście z wojny. Przygotowanie było słabe, a część dowódców pozostała lojalna wobec Niemiec.31

Komandosi Ottona Skorzenego porwali syna regenta, a wojska niemieckie zajęły strategiczne punkty. Pod groźbą Horthy odwołał proklamację i mianował Szálasiego premierem. Został następnie wywieziony do Niemiec. Władza Strzałokrzyżowców była więc rezultatem niemieckiego zamachu i miejscowej współpracy, nie swobodnego przekazania mandatu przez społeczeństwo.

„Wódz Narodu” i państwo hungarystyczne

Szálasi przyjął tytuł Wodza Narodu i połączył funkcje głowy państwa oraz rządu. Deklarował budowę korporacyjnego „narodu pracującego”, całkowitą mobilizację na wojnę oraz nowy porządek społeczny. Partia próbowała obsadzić administrację komisarzami, lecz państwo znajdowało się w stanie odwrotu, bombardowań i rozpadu.32

Nie był to wyłącznie chaos ulicznych band. Rząd wydawał dekrety, organizował pobór i pracę, przekazywał zasoby Niemcom oraz kontynuował wojnę, która niszczyła kraj. Jednocześnie realna władza była rozproszona między Niemców, wojsko, ministerstwa i lokalne oddziały partyjne. Faszyzm doszedł do formalnego szczytu wtedy, gdy możliwość zbudowania trwałego totalnego państwa już znikała.

Terror Strzałokrzyżowców

Zielone koszule i partyjne milicje urządzały łapanki, rabowały mieszkania, gwałciły, torturowały i zabijały. Ofiary prowadzono nad Dunaj, kazano im zdjąć buty, wiązano po kilka osób i strzelano tak, aby ciała wpadały do rzeki. Atakowano szpitale oraz domy chronione dokumentami państw neutralnych.33

W listopadzie utworzono getto dla osób bez ochronnych dokumentów oraz „getto międzynarodowe”. Według USHMM między grudniem a końcem stycznia strzałokrzyżowcy mogli zabrać z getta i zabić nad rzeką nawet 20 tysięcy ludzi. Liczby egzekucji różnią się w literaturze, ale źródła zgodnie potwierdzają systematyczny charakter terroru.34

Przemoc łączyła ideologię z grabieżą i lokalną władzą. Młody członek milicji mógł w jednej chwili decydować, czy uznać paszport, kogo wyprowadzić z domu i kto przejmie rzeczy ofiary. Faszyzm nie tylko zniósł prawa; rozdawał sprawcom arbitralną suwerenność nad sąsiadem.

Praca przymusowa i marsze śmierci

Rząd nakazał żydowskim kobietom i mężczyznom pracę przy umocnieniach. Od początku listopada dziesiątki tysięcy pędzono pieszo ku granicy austriackiej, ponieważ brakowało transportu kolejowego. Ludzie maszerowali bez wystarczającej żywności i odzieży; niezdolnych do dalszej drogi zabijano. Po przekazaniu Niemcom pracowali przy fortyfikacjach i trafiali do obozów.35

Dyplomaci i działacze ratunkowi wyciągali z kolumn posiadaczy dokumentów, czasem fałszywych. Carl Lutz rozciągał zbiorowe certyfikaty na dziesiątki tysięcy osób; Wallenberg osobiście interweniował na dworcach i w marszach. Skala ratunku była wyjątkowa, ale nie mogła zatrzymać aparatu wojny i deportacji.

Oblężenie, wyzwolenie i bilans

Armia Czerwona okrążyła Budapeszt pod koniec 1944 roku. Hitler ogłosił miasto twierdzą, a ciężkie walki trwały do 13 lutego 1945. Cywile w getcie cierpieli z głodu, chorób, ostrzału i przemocy milicji. Ponad sto tysięcy Żydów doczekało w stolicy wejścia wojsk sowieckich, lecz prowincjonalny świat żydowski został niemal całkowicie zniszczony.36

Z około 825 tysięcy osób uznawanych według ustaw rasowych za Żydów na obszarze powiększonych Węgier zginęło około 550–570 tysięcy. Dokładne zestawienia zależą od granic, definicji i uwzględnienia ofiar batalionów pracy. Zbrodni nie wyjaśnia sam terror garstki niemieckich okupantów: wymagały ustaw, rejestrów, kolei, żandarmerii, lokalnych urzędów i przejmowania majątku.37

Szálasi uciekł na zachód, został wydany Węgrom, skazany i stracony w 1946 roku. Horthy przebywał w amerykańskiej niewoli, zeznawał jako świadek w Norymberdze i resztę życia spędził w Portugalii; nie stanął przed sądem. Powojenne rozliczenia prowadzone pod rosnącą kontrolą komunistów łączyły rzeczywiste procesy z politycznym podporządkowaniem sądownictwa.38

Pamięć i odpowiedzialność

W komunistycznej pamięci Horthy był symbolem jednolitego „faszystowskiego” okresu, co zacierało różnice między konserwatywną dyktaturą, niemiecką okupacją i rządem Szálasiego. Po 1989 roku odpowiedzią bywała idealizacja regenta jako patrioty, który odzyskał ziemie i zatrzymał deportacje. Obie narracje wybierają wygodne fragmenty.39

Rzetelna ocena musi utrzymać naraz kilka faktów. Horthy nie był Szálasim, a jego ustrój nie był totalnym państwem partii faszystowskiej. Przed marcem 1944 zachowywał pewien dystans wobec Hitlera i nie zgodził się na deportację całej społeczności. W lipcu 1944 zatrzymał transporty ze stolicy. Jednocześnie współtworzył autorytarny system, zatwierdzał dyskryminacyjne prawa, sprzymierzył kraj z Osią, tolerował zbrodniczą pracę przymusową i po okupacji przez miesiące pozostawiał urzędy do dyspozycji deportatorów.

Pomniki „Buty na brzegu Dunaju”, wystawy, archiwa i zeznania ocalałych przypominają o ofiarach Strzałokrzyżowców. Pamięć nie powinna jednak zaczynać się dopiero w październiku 1944 roku. Droga nad Dunaj prowadziła przez numerus clausus, definicje rasowe, wywłaszczenie, bataliony pracy, Kamieniec Podolski i getta prowincjonalne.

Kwalifikacja porównawcza

System Horthyego był kontrrewolucyjnym, chrześcijańsko-narodowym autorytaryzmem, który ulegał postępującej faszyzacji. Zachowywał tradycyjne elity, monarchiczną formę i ograniczony pluralizm; nie powstał w wyniku zdobycia państwa przez faszystowską partię. Nie jest zatem analitycznie tożsamy z nazizmem ani hungaryzmem.

Ruch Szálasiego był faszystowski. Łączył mit narodowego odrodzenia, wodzostwo, rasizm, totalną mobilizację, paramilitaryzm i społeczną retorykę przekraczającą stary konserwatyzm. Jego dojście do władzy stworzyło krótki, zależny od Niemiec reżim faszystowski, odpowiedzialny za terror w Budapeszcie, pracę niewolniczą i marsze śmierci.

Holokaust na Węgrzech przekracza granicę między tymi kategoriami. Ustawodawstwo, wykluczenie i znaczna część deportacji należą do historii państwa Horthyego; terror ostatnich miesięcy — do państwa Szálasiego. Precyzyjne nazwy nie stopniują wartości ludzkiego życia. Pozwalają odtworzyć proces, w którym konserwatywny autorytaryzm przygotował instytucje wykluczenia, okupant przyspieszył zagładę, a faszystowski ruch doprowadził przemoc do ulicznej skrajności.