Skrajna prawica między schyłkiem ZSRR a transformacją

Pamiat´ i Rosyjskie Jednoczenie Narodowe (RNE) należą do dwóch różnych faz rosyjskiej skrajnej prawicy. Pamiat´ wyłoniła się ze środowisk ochrony zabytków w późnym ZSRR i przekształciła w jawnie antysemicki, monarchistyczny ruch. RNE Aleksandra Barkaszowa powstało w 1990 roku po rozłamie w Pamiati i połączyło rosyjski etnonacjonalizm z paramilitarną organizacją, kultem wodza oraz symboliką wzorowaną na nazizmie.1

Nie były to partie zdolne przejąć władzę w wyborach. Ich znaczenie polegało na czym innym: otworzyły publiczną przestrzeń dla teorii „syjonistyczno-masońskiego spisku”, stworzyły kadry i repertuar późniejszych organizacji, a w latach dziewięćdziesiątych pokazały, że umundurowana skrajna prawica może współpracować z lokalnymi urzędnikami, szkolić członków oraz działać w szarej strefie między ruchem politycznym, firmą ochroniarską i bojówką.

Klasyfikacja wymaga rozdzielenia. Pamiat´ była skrajnym, antysemickim nacjonalizmem o elementach neofaszystowskich, lecz łączyła sprzeczne frakcje i nie miała jednego rozwiniętego modelu państwa. RNE znacznie wyraźniej spełniało kryteria neofaszyzmu i neonazizmu: miało wodza, hierarchię, mundur, rasową wspólnotę, paramilitaryzm oraz stylizowany znak swastyczny.2

Nacjonalizm w państwie deklarującym internacjonalizm

ZSRR oficjalnie potępiał faszyzm i rasizm, a zwycięstwo w 1945 roku stanowiło centralny element legitymacji. Nie oznaczało to zaniku rosyjskiego nacjonalizmu ani antysemityzmu. Późny stalinizm przyniósł kampanię przeciw „kosmopolitom”, likwidację żydowskich instytucji i sprawę lekarzy. W kolejnych dekadach Żydzi spotykali ograniczenia nieformalnych limitów edukacyjnych i zawodowych, a emigrację oraz syjonizm przedstawiano jako zagrożenie.3

W aparacie, literaturze i środowiskach dysydenckich krążyły różne nacjonalizmy: imperialny, etniczny, prawosławny, wiejski i narodowo-bolszewicki. Część konserwatorów zabytków sprzeciwiała się niszczeniu cerkwi oraz historycznych dzielnic. Obrona dziedzictwa mogła być obywatelską działalnością, lecz dla części aktywistów stała się drogą do mitu czystej, prawosławnej Rosji niszczonej przez obce siły.4

Ta genealogia jest ważna, bo Pamiat´ nie zaczynała jako jawna partia neonazistowska. Radykalizacja następowała przez zmianę odpowiedzi na pytanie: kto niszczy zabytki i tradycję? Zamiast polityki państwa, urbanizacji i zaniedbań wskazano tajną grupę etniczną. Konkretna sprawa została wchłonięta przez teorię spisku.

Od „Witiazia” do Pamiati

Pod koniec lat siedemdziesiątych w moskiewskim oddziale Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury działało amatorskie stowarzyszenie Witiaź. W pierwszej połowie następnej dekady środowisko kilkakrotnie zmieniało strukturę i nazwę. Pamiat´ stała się rozpoznawalna ogólnokrajowo po objęciu przywództwa przez fotografa Dmitrija Wasiljewa.5

Pierestrojka i głasnost umożliwiły działalność, której wcześniejsze władze nie dopuściłyby w przestrzeni publicznej. Pamiat´ organizowała zebrania, demonstracje i wykłady, sprzedawała prasę oraz szukała kontaktu z urzędnikami. W maju 1987 roku jej delegacja spotkała się z pierwszym sekretarzem moskiewskim Borysem Jelcynem. Samo spotkanie podniosło status ruchu, choć Jelcyn nie zaakceptował jego programu.

Telewizja i prasa uczyniły z Pamiati symbol politycznej nowości oraz zagrożenia. Dla części odbiorców jawny nacjonalizm był przełamaniem komunistycznego języka; dla innych powrotem pogromowej prawicy. Rozgłos wyprzedzał liczebność. Luźna nazwa obejmowała rywalizujące organizacje, które oskarżały się o zdradę oraz agenturalność.

Teoria „syjonistyczno-masońskiego spisku”

Wasiljew i publicyści Pamiati twierdzili, że Rosją od stuleci manipuluje sojusz syjonizmu, masonerii i Zachodu. Rewolucję bolszewicką opisywali jako antyrosyjskie przedsięwzięcie, a społeczne problemy późnego ZSRR — alkoholizm, kryzys gospodarczy, utratę zabytków — jako skutki planowej „denacjonalizacji”.6

Teoria była elastyczna. Komunistyczny aparat mógł zostać uznany za narzędzie spisku, ale „patriotyczna” część aparatu za sojusznika. Kapitalizm i marksizm pochodziły rzekomo z tego samego źródła. Liberalny reformator, żydowski działacz kulturalny i nierosyjski ruch narodowy mogli zostać umieszczeni po jednej stronie.

Pamiat´ odwoływała się do „Protokołów mędrców Syjonu”, mimo że fałszerstwo zostało wielokrotnie udokumentowane. Spiskowa epistemologia chroniła tekst przed obaleniem: dowód fałszerstwa stawał się dowodem potęgi fałszerzy. Nie chodziło o brak informacji, lecz o system przekonań, w którym wróg kontroluje każdą informację.7

Monarchia, prawosławie i etniczna Rosja

Ruch idealizował carat jako organiczną jedność władcy, ludu i Cerkwi. Rewolucja 1917 roku miała przerwać naturalny rozwój Rosji. Rehabilitacja rodziny carskiej, odbudowa świątyń i przywrócenie dawnych symboli tworzyły program kontrrewolucyjnej pamięci.8

Nie był to wyłącznie konserwatyzm religijny. „Rosyjskość” miała pierwszeństwo przed równym obywatelstwem narodów ZSRR. Antysemityzm definiował wspólnotę przez pochodzenie, a nie tylko kulturę czy lojalność. Prawosławie było używane jako znak etnicznej normalności.

Rosyjska Cerkiew Prawosławna nie była organizacyjnie tożsama z Pamiatią. Duchowni i wierni reagowali różnie, a oficjalne władze cerkiewne dystansowały się od jawnego antysemityzmu. Skrajna prawica próbowała zawłaszczyć religię, przedstawiając krytykę nacjonalizmu jako atak na wiarę.

Przemoc, groźba i performans

Pamiat´ nie stworzyła ogólnokrajowej milicji zdolnej prowadzić systematyczną kampanię jak SA. Jej zebrania miały jednak agresywną oprawę, a działacze grozili przeciwnikom, zakłócali wydarzenia i budowali wizerunek siły. Czarny ubiór części uczestników oraz monarchistyczne sztandary łączyły dawną symbolikę z nowoczesnym widowiskiem.9

W styczniu 1990 roku podczas zebrania radykalni członkowie pobili pisarza Anatolija Kurczatkina. Publiczne potępienie i wewnętrzny kryzys przyspieszyły rozpad. Przemoc, która miała dowodzić determinacji, ujawniła brak kontroli.

Znaczenie przemocy nie sprowadza się do liczby ofiar. Groźba reguluje dostęp do sali, ulicy i debaty. Osoba należąca do zaatakowanej mniejszości wie, że propaganda może stać się czynem, nawet jeśli większość spotkań kończy się bez pobicia.

Rozpad Pamiati i laboratorium kadr

Pod koniec lat osiemdziesiątych ruch dzielił się na frakcje Wasiljewa, Igora Syczewa, Walerija Jemieljanowa i innych przywódców. Przyczyną były ambicje, taktyka, stosunek do nazizmu, monarchii oraz służb państwowych. Nazwa Pamiat´ stała się marką używaną przez kilka konkurencyjnych środowisk.10

Rozdrobnienie ograniczało zdolność działania, ale rozsiewało kadry. Z Pamiati wywodzili się Aleksandr Barkaszow, Konstantin Kasimowski i działacze kolejnych partii narodowosocjalistycznych. Ruch pełnił funkcję węzła, w którym późnosowiecki konserwatyzm mógł przekształcić się w jawny rasizm oraz paramilitaryzm.

Po rozpadzie ZSRR pierwotna Pamiat´ traciła pozycję na rzecz bardziej nowoczesnych organizacji. Wasiljew pozostał aktywny, ale nie odzyskał dawnej roli. Dziedzictwem były hasła i sieci, nie trwała instytucja.

Aleksandr Barkaszow i narodziny RNE

Barkaszow odpowiadał w Pamiati za pracę z młodzieżą i ochronę. Domagał się większej radykalizacji oraz sprawniejszej organizacji. Po konflikcie z Wasiljewem odszedł wraz ze zwolennikami. 16 października 1990 roku powstało Rosyjskie Jednoczenie Narodowe — RNE.11

Nazwa eksponowała jedność, a struktura opierała się na posłuszeństwie przywódcy. Barkaszow nazywany był wożdiem. Członkowie nosili czarne mundury, ćwiczyli, składali przysięgi i używali pozdrowienia wyciągniętą prawą ręką. Czerwony sztandar zawierał biały okrąg oraz czarny znak przypominający swastykę, złożony z czteroramiennej „gwiazdy Bogurodzicy”.12

RNE twierdziło, że symbol jest rosyjski i prawosławny, ale cała kompozycja świadomie przywoływała nazistowski wzór. Znaczenie symbolu wynika z użycia, zestawienia i praktyki, nie tylko z deklarowanej starożytnej genealogii.

Naród jako wartość najwyższa

Barkaszow definiował naród etnicznie i biologicznie. Państwo, gospodarka i system polityczny miały być podporządkowane rozwojowi „rosyjskiej nacji”. RNE obiecywało odrodzenie wielkiej Rosji, silną władzę, hierarchię oraz usunięcie wpływu grup uznanych za obce.13

Organizacja odrzucała etykietę nazistowską, ale Barkaszow dopuszczał określenie narodowego socjalizmu. Program łączył antysemityzm, rasizm wobec mieszkańców Kaukazu i Azji Środkowej, prawosławne motywy oraz podziw dla dyscypliny III Rzeszy. Nie była to wierna kopia niemieckiej doktryny: Rosjanie zajmowali w niej miejsce narodu wybranego do imperialnej misji.

RNE atakowało liberalizm i komunizm jako systemy rozbijające naród. Zarazem przejmowało sowiecki kult potęgi, armii oraz zwycięstwa. Taki synkretyzm był typowy dla „czerwono-brunatnego” pola lat dziewięćdziesiątych, w którym dawni komuniści, monarchiści i faszyści mogli wspólnie zwalczać Jelcyna, nie uzgadniając wizji przyszłości.14

Organizacja paramilitarna

Oddziały RNE prowadziły ćwiczenia fizyczne, walkę wręcz, musztrę i szkolenia z broni. Część członków pracowała w firmach ochroniarskich, patrolowała ulice albo współdziałała z lokalną policją. Struktura wojskowa miała przygotować kadrę przyszłego państwa i dawać młodym mężczyznom poczucie statusu.15

Nie każda regionalna grupa posiadała broń ani zdolność bojową, a propaganda zawyżała sprawność. Mimo to paramilitaryzm nie był kostiumem. Uczył rozwiązywania konfliktu przez przemoc, selekcjonował przywódców i umożliwiał świadczenie usług, których państwo nie potrafiło zapewnić.

W niestabilnych latach dziewięćdziesiątych granica między polityką, ochroną i przestępczością była przepuszczalna. Urzędnik mógł uznać zdyscyplinowanych nacjonalistów za pomoc przeciw przestępcom; przedsiębiorca wynająć ich do ochrony; działacz wykorzystać tę rolę do kontroli migrantów. RNE budowało zalążek równoległej suwerenności.

Październik 1993 roku

Konflikt prezydenta Borysa Jelcyna z parlamentem osiągnął kulminację jesienią 1993 roku. Jelcyn rozwiązał parlament wbrew obowiązującej konstytucji, deputowani ogłosili jego usunięcie, a zbrojne starcia zakończyły się ostrzałem Białego Domu przez wojsko. Po stronie parlamentu zgromadzili się komuniści, nacjonaliści, kozacy i różne formacje zbrojne.16

Członkowie RNE uczestniczyli w obronie budynku, pełnili straże i pokazywali się w mundurach. Barkaszow został później ranny oraz aresztowany. Udział nadał organizacji rozgłos i legendę bojową. Amnestia w 1994 roku pozwoliła przywódcom opozycji wrócić do działalności.

RNE nie kierowało całym buntem, a obrońcy parlamentu nie byli jedną faszystowską siłą. Kryzys pokazał jednak, że słabe reguły demokratyczne tworzą okazję dla bojówek po obu stronach konfliktu. Zbrojne zwycięstwo prezydenta również wzmocniło superprezydencki ustrój, z którego później korzystał Władimir Putin.

Rozrost regionalny

W połowie i pod koniec lat dziewięćdziesiątych RNE zakładało oddziały w wielu regionach Federacji Rosyjskiej. Szacunki liczebności są bardzo rozbieżne: od kilku tysięcy aktywnych do kilkudziesięciu tysięcy członków oraz sympatyków. Oficjalna rejestracja ogólnokrajowa nie powiodła się, ale lokalne struktury bywały silniejsze niż wynik wyborczy sugerował.17

Organizacja prowadziła obozy, kolportaż, pracę z młodzieżą, ochronę cerkwi i rekrutację wśród żołnierzy. W niektórych miejscach władze udostępniały pomieszczenia albo dopuszczały wspólne patrole. W innych prokuratura zakazywała działalności.

Ta nierówność nie była przypadkowa. Federacja lat dziewięćdziesiątych miała słabe centrum, duże różnice regionalne i aparat szukający doraźnych partnerów. Skrajna prawica nie musiała zdobywać państwa w Moskwie, aby otrzymać fragment władzy w mieście.

Rasistowska przemoc i wskazywanie celu

RNE przedstawiało migrantów z Kaukazu, Romów, Żydów i ludzi o ciemniejszym kolorze skóry jako zagrożenie demograficzne oraz kryminalne. Nawet gdy kierownictwo nie wydawało rozkazu napaści, propaganda i trening tworzyły środowisko przyzwolenia. Członkowie byli oskarżani o pobicia, groźby i udział w konfliktach etnicznych.18

Lata dziewięćdziesiąte były równocześnie okresem rozwoju sceny skinheadzkiej, która nie podlegała jednej partii. RNE dostarczało jej symbolicznego centrum, ale wielu sprawców działało autonomicznie. Organizacyjne mapy nie pokrywają się z mapą przemocy.

Odpowiedzialność analityczna wymaga odróżnienia trzech poziomów: czynu konkretnego sprawcy, sieci która go szkoliła, oraz dyskursu legitymizującego ofiarę jako wroga. Przypisanie każdego ataku Barkaszowowi byłoby bezpodstawne; pominięcie roli ideologii byłoby równie błędne.

Próba wejścia do polityki i blokada 1999 roku

RNE próbowało zarejestrować ogólnorosyjski ruch i wystawić kandydatów. W 1999 roku władze Moskwy zablokowały planowany zjazd, a sądy i komisje odmawiały rejestracji. Państwo, które wcześniej miejscami tolerowało działalność, zaczęło ograniczać niezależną organizację paramilitarną.19

Nie był to jeszcze spójny liberalny program przeciw ekstremizmowi. Represja była selektywna i łączyła ochronę porządku z walką o kontrolę nad nacjonalizmem. Przełom polityczny u schyłku prezydentury Jelcyna premiował lojalność wobec centrum.

Brak udziału w wyborach utrudnia ocenę poparcia. Liczebność mundurowych struktur nie oznaczała gotowości milionów wyborców do przyjęcia programu. RNE było widoczną subkulturą polityczną o lokalnych przyczółkach, nie partią masową w skali Rosji.

Rozłam 2000 roku

Jesienią 2000 roku grupa regionalnych przywódców usunęła Barkaszowa z własnych struktur, oskarżając go o nieskuteczność i kompromitowanie ruchu. Powstały konkurencyjne organizacje używające podobnych nazw. Kult wodza nie zapobiegł walce o władzę; brak procedur pokojowego następstwa uczynił rozłam bardziej destrukcyjnym.20

Fragmenty RNE działały później w Rosji, Białorusi i Ukrainie. Część członków weszła do innych partii, środowisk prawosławno-nacjonalistycznych i formacji zbrojnych. Marka osłabła, lecz kadry oraz umiejętności przetrwały.

Po 2014 roku Barkaszow i jego zwolennicy popierali separatystów w Donbasie. Ujawnione rozmowy wskazywały kontakty z Dmitrijem Bojcowem, działaczem samozwańczej „Donieckiej Republiki Ludowej”. Historia RNE połączyła w ten sposób uliczny neofaszyzm lat dziewięćdziesiątych z rosyjską wojną przeciw Ukrainie.21

Relacja z państwem: tolerować, użyć, rozbić

Los Pamiati i RNE układa się w powtarzalny schemat. W okresie kryzysu część aparatu toleruje nacjonalistów, korzysta z ich mobilizacji lub traktuje jako przeciwwagę dla innych przeciwników. Organizacja otrzymuje zasoby i poczucie bezkarności. Kiedy buduje własne ambicje, państwo ogranicza rejestrację, aresztuje liderów albo rozbija sieć.22

Nie oznacza to, że każdy ruch był od początku tajnym projektem służb. Pogłoski o KGB pełniły w skrajnej prawicy funkcję broni frakcyjnej, a dokumentacja nie pozwala sprowadzić wszystkich uczestników do agentów. Państwowy patronat i autentyczny radykalizm mogą istnieć równocześnie.

Putinowski „zarządzany nacjonalizm” rozwinął ten model: lojalni radykałowie mogli działać w wyznaczonych granicach, niezależni stawali się „ekstremistami”, a państwo stopniowo przejmowało imperialny język. Nie była to prosta kontynuacja RNE, lecz wykorzystanie lekcji lat dziewięćdziesiątych.

Czy RNE było nazistowskie?

Samo zaprzeczenie organizacji nie rozstrzyga klasyfikacji. RNE używało swastykopodobnego znaku w kompozycji naśladującej flagę III Rzeszy, salutu, czarnych mundurów, wodzostwa, paramilitaryzmu i biologicznego nacjonalizmu. Barkaszow mówił o narodowym socjalizmie, a propaganda budowała antysemicką hierarchię.23

Jednocześnie rosyjski imperializm, prawosławie i pozytywna pamięć sowieckiego zwycięstwa odróżniały ruch od historycznej NSDAP. Neonazizm nie wymaga kopiowania każdego punktu niemieckiej polityki. Oznacza powojenną twórczą kontynuację kluczowych nazistowskich idei, symboli oraz rasowej przemocy.

Dlatego kategoria „neofaszyzm / neonazizm rosyjski” jest dokładniejsza niż ogólne „patrioci” i dokładniejsza niż twierdzenie, że RNE było identyczne z NSDAP. Opisuje podobieństwo strukturalne i świadome zapożyczenia, pozostawiając miejsce dla lokalnej treści.

Dziedzictwo

Pamiat´ nauczyła późnosowiecką publiczność jawnego języka antysemickiej kontrrewolucji. RNE przełożyło go na ciało: mundur, trening, patrol i organizację regionalną. Następne pokolenie skinheadów oraz autonomicznych neonazistów mogło odrzucać starszych wodzów jako nieudolnych, korzystając z otwartej przez nich przestrzeni.24

Państwo Putina zredukowało autonomię dużych organizacji, ale nie usunęło wszystkich treści. Wrogość wobec liberalizmu, kult siły, imperium i przedstawianie wojny jako oczyszczenia przesunęły się ku centrum oficjalnej polityki. Antysemityzm stał się mniej użyteczny dla Kremla niż rusofobiczny Zachód, „nazistowska Ukraina” i „zdrajcy narodowi”, choć stare teorie nie zniknęły.

Historia obu ruchów ostrzega przed mierzeniem skrajnej prawicy wyłącznie wynikiem wyborczym. Organizacja może przegrywać wybory, a zarazem szkolić sprawców przemocy, dostarczać kadr, zmieniać granice publicznego języka i oferować państwu nieformalną siłę. Marginalność parlamentarna oraz realny wpływ społeczny nie są sprzecznością.