Volk jako natura, rasa i przeznaczenie

Niemieckie słowo Volk może znaczyć lud lub naród i samo nie ma skrajnie prawicowego sensu. Przymiotnik völkisch nabrał jednak od końca XIX wieku szczególnego znaczenia: opisywał środowiska, które wyobrażały naród jako organiczną wspólnotę krwi, ziemi, języka i kultury. Jednostka miała wartość jako część dziedziczonej całości, a Żyd — niezależnie od obywatelstwa i asymilacji — bywał przedstawiany jako rasowo obcy.1

Ruch völkisch nie był jedną partią. Obejmował pisarzy, ligi nacjonalistyczne, reformatorów życia, rasistów, okultystów, pedagogów, organizacje młodzieżowe, antysemitów politycznych i zwolenników osadnictwa na roli. Nie każdy miłośnik folkloru lub natury był rasistą. Kategoria jest trafna wtedy, gdy kultura ludu zostaje połączona z hierarchią pochodzenia, antyliberalizmem oraz wykluczeniem.

Nazizm wyrósł z tego pola, ale go nie wyczerpywał. Przejął język wspólnoty ludowej, rasę, antysemityzm, mit ziemi i wybrane symbole, a następnie podporządkował je partii, wodzowi, państwu policyjnemu oraz wojnie. Genealogia nie oznacza, że każda organizacja völkisch musiała dojść do Auschwitz.

Zjednoczenie Niemiec i niewygoda nowoczesności

Cesarstwo Niemieckie powstało w 1871 roku jako federacja monarchii pod dominacją Prus. Szybka industrializacja, urbanizacja i rozwój edukacji zmieniały społeczeństwo. Miliony ludzi przenosiły się do miast, rósł ruch robotniczy, komunikacja oraz rynek masowej prasy.2

Nowoczesność przynosiła awans i możliwości, a równocześnie lęk przed utratą statusu, anonimowym miastem, kapitalistyczną konkurencją i konfliktem klasowym. Myśl völkisch oferowała obraz utraconej harmonii: wiejskiej wspólnoty zakorzenionej w ziemi, wolnej od obcej kultury i interesu.

Nie była po prostu reakcją chłopów. Produkowali ją nauczyciele, urzędnicy, studenci i inteligencja korzystająca z nowoczesnej prasy. Antymodernistyczna treść podróżowała dzięki nowoczesnym technologiom i organizacji.

Romantyzm i wynalezienie germańskiej przeszłości

Romantyczne zainteresowanie pieśnią ludową, mitem, językiem i krajobrazem poprzedzało politykę rasową. Johann Gottfried Herder podkreślał pluralizm kultur, nie biologiczną dominację Niemców. Późniejsi nacjonaliści wybierali z romantyzmu motywy użyteczne dla ekskluzywnej wspólnoty.3

Średniowiecze, dawni Germanie i przedchrześcijańskie znaki zostały przetworzone w nowoczesną tradycję. Runy, przesilenie i wyobrażona wolność plemienna dawały rytuał społeczeństwu, które w rzeczywistości było przemysłowym mocarstwem.

„Wynaleziona tradycja” nie jest koniecznie świadomym kłamstwem. Uczestnicy mogli autentycznie wierzyć, że odtwarzają pradawny zwyczaj. Historyk pyta, kiedy konkretny rytuał otrzymał formę i jakiemu celowi politycznemu służył.

Paul de Lagarde i Julius Langbehn

Paul de Lagarde, orientalista i publicysta, krytykował liberalizm, parlamentaryzm oraz materializm. Marzył o niemieckiej religii narodowej i ekspansji w Europie Środkowo-Wschodniej. Jego antysemityzm traktował Żydów jako przeszkodę dla duchowej jedności.4

Julius Langbehn w książce Rembrandt jako wychowawca przeciwstawiał twórczą osobowość, sztukę i ludowy charakter specjalizacji nowoczesnej nauki. Bestseller dostarczał języka kultu geniusza i kryzysu kultury.

Obaj nie byli organizatorami nazistowskiej partii; zmarli przed jej powstaniem. Ich teksty tworzyły repertuar, z którego późniejsza prawica mogła wybierać: potrzebę odrodzenia, elitę, antyracjonalizm i naród ponad instytucją.

Rasizm „naukowy”

XIX-wieczna antropologia, eugenika i darwinizm społeczny próbowały klasyfikować ludzi za pomocą czaszek, dziedziczności oraz fikcyjnych „ras”. Idee krążyły po całym świecie, nie były niemiecką wyjątkowością. W Niemczech połączyły się z nacjonalizmem i polityką kolonialną.5

Arthur de Gobineau i Houston Stewart Chamberlain przedstawiali historię jako walkę ras. Chamberlain, brytyjskiego pochodzenia i zięć Richarda Wagnera, uznał Germanów za twórczą siłę Europy oraz przeciwstawił ich Żydom. Jego Podstawy XIX wieku zdobyły ogromną popularność.

Pozór nauki był politycznie użyteczny. Skoro nierówność jest biologiczna, nie można jej zmienić edukacją ani równym prawem. Ekspert od dziedziczności zastępuje debatę obywateli, a wykluczenie staje się zabiegiem ochrony populacji.

Od antyjudaizmu do antysemityzmu rasowego

Chrześcijański antyjudaizm miał długą historię, lecz dopuszczał nawrócenie. Nowoczesny antysemityzm rasowy twierdził, że pochodzenia nie da się zmienić. Ochrzczony Żyd nadal pozostawał „Żydem”, ponieważ kategoria została przeniesiona z wiary do biologii.6

Emancypacja Żydów w XIX wieku umożliwiła obywatelstwo, studia i kariery. Antysemici przedstawiali widoczny awans części społeczności jako tajne przejęcie instytucji. Pomijali różnice klasowe oraz biedę wielu Żydów.

Wilhelm Marr spopularyzował termin „antysemityzm” i założył w 1879 roku Ligę Antysemicką. Nowe słowo miało brzmieć świecko i naukowo, choć opisywało tę samą politykę wskazywania zbiorowego wroga.

Spór berliński

W 1879 roku historyk Heinrich von Treitschke opublikował tekst legitymizujący obawy przed żydowską imigracją i hasło „Żydzi są naszym nieszczęściem”. Odpowiedział mu między innymi Theodor Mommsen, broniąc obywatelskiej integracji. Debata weszła do uniwersytetów i prasy.7

Znaczenie Treitschkego polegało na prestiżu. Antysemityzm przestawał być wyłącznie krzykiem ulicy; otrzymywał sankcję profesora oraz posła. Nie wszyscy niemieccy uczeni przyjęli tezę, a kontrgłos był silny.

Spór pokazuje, że droga ku nazizmowi nie była nieuchronna. W tym samym społeczeństwie istniały argumenty za prawem, asymilacją, pluralizmem i przeciw rasizmowi. Późniejszy reżim zwyciężył politycznie, nie dlatego, że reprezentował jedyną niemiecką tradycję.

Partie antysemickie

Adolf Stoecker, protestancki kaznodzieja dworski, założył Chrześcijańsko-Społeczną Partię Robotniczą, próbując odebrać robotników socjaldemokracji. Łączył reformę społeczną, monarchizm i antysemityzm. Max Liebermann von Sonnenberg oraz Otto Böckel budowali bardziej jawne partie antysemickie.8

W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku antysemici zdobyli kilkanaście mandatów Reichstagu, ale pozostali podzieleni i później osłabli. Ich hasła przenikały do konserwatystów, organizacji zawodowych i lig nacjonalistycznych.

Niepowodzenie partii nie oznacza porażki idei. Antysemityzm może stać się elementem szerokiego pola, nawet gdy marka „antysemicka” odstrasza wyborców. Ta różnica między organizacją i normalizacją powróci w historii skrajnej prawicy.

Ruch agrarny i „krew oraz ziemia”

Rolnicy zmagali się z zadłużeniem, cenami zbóż i konkurencją importu. Bund der Landwirte mobilizował interes agrarny, nacjonalizm, protekcjonizm i często antysemityzm. Żydowski handlarz lub kredytodawca stawał się symbolicznym sprawcą strukturalnego kryzysu.9

Ideologia völkisch idealizowała chłopa jako biologiczne źródło narodu. Miasto oznaczało mieszanie, anonimowość i dekadencję; ziemia — dziedziczenie, płodność i stabilność. Późniejsze nazistowskie hasło „krew i ziemia” radykalizowało ten motyw.

Rzeczywiste rolnictwo było zależne od rynku, technologii, kredytu i pracy sezonowej. Mit usuwał ekonomię, zamieniając ją w moralny konflikt zakorzenionego producenta z „bezkorzennym” pośrednikiem.

Alldeutscher Verband i imperializm

Liga Pangermańska, utworzona w 1891 roku, domagała się agresywnej polityki kolonialnej, rozbudowy floty, zjednoczenia etnicznych Niemców oraz germanizacji mniejszości. Skupiała wpływowych przedstawicieli klasy średniej, nauki, administracji i biznesu.10

Nie była organizacją faszystowską: działała w monarchicznym systemie przed narodzinami faszyzmu i nie tworzyła partii-milicji. Dostarczała jednak imperialnego maksymalizmu, wrogości wobec Polaków i wizji narodu otoczonego przez wrogów.

W czasie pierwszej wojny światowej jej działacze popierali rozległe aneksje na Wschodzie. Związek między kolonizacją, przesiedleniem i etniczną mapą Europy zapowiadał późniejsze projekty, choć nazistowski Generalplan Ost był jakościowo bardziej radykalny oraz ludobójczy.

Kolonialna przemoc

Cesarstwo Niemieckie posiadało kolonie w Afryce i na Pacyfiku. W Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej wojska stłumiły powstanie Herero i Nama w latach 1904–1908, prowadząc wypędzenie na pustynię, obozy, pracę przymusową i masową śmierć. Współcześnie zbrodnię uznaje się za ludobójstwo.11

Nie ma prostej taśmy produkcyjnej prowadzącej z Namibii do Auschwitz. Personel, instytucje i cele różniły się, a pierwsza wojna światowa zmieniła skalę przemocy. Istnieją jednak ważne ciągłości: rasowa hierarchia, obóz, medyczne eksperymenty, wyobrażenie „przestrzeni” i prawo mocarstwa do usuwania ludności.

Historia völkisch jest niepełna bez imperium. Narodowa czystość w Europie i dominacja nad ludami kolonii były dwoma wymiarami tego samego świata nierówności.

Lebensreform

Ruch reformy życia promował wegetarianizm, naturyzm, medycynę naturalną, osadnictwo wiejskie, rękodzieło i odejście od przemysłowego miasta. Był politycznie niejednolity: obejmował anarchistów, pacyfistów, feministki, religijnych poszukiwaczy oraz rasowych nacjonalistów.12

Nie należy nazywać faszystowskim zdrowego żywienia albo wspólnotowego ogrodu. Punkt styku powstawał, gdy „naturalne życie” łączono z oczyszczeniem rasy, antysemityzmem, przymusową eugeniką i organicznym państwem.

Osada mogła być eksperymentem wolnościowym albo laboratorium wykluczenia. Podobna forma społeczna nie rozstrzyga programu; trzeba sprawdzić, kto może zostać członkiem i czy jednostka zachowuje prawo odejścia.

Młodzież i Wandervogel

Wandervogel rozwijał od końca lat dziewięćdziesiątych piesze wędrówki, śpiew, samodzielność młodzieży i ucieczkę od mieszczańskiej kontroli. Ruch także był zróżnicowany. Część grup przyjmowała Żydów, inne wprowadzały „paragraf aryjski”; niektórzy uczestnicy później zostali nazistami, inni przeciwnikami reżimu.13

Faszyzm przejmie estetykę obozu, wspólnoty pokoleniowej i autentycznego doświadczenia, ale podporządkuje ją państwu oraz wodzowi. Pierwotny bunt młodzieży przeciw dorosłym nie był automatycznie kultem posłuszeństwa.

Ten przypadek ostrzega przed genealogią opartą na podobnym zdjęciu. Młodzi przy ognisku mogą należeć do demokratycznego skautingu, swobodnego ruchu albo rasowej organizacji. Ideologię rozpoznaje się po normach i celu.

Okultyzm i ariozofia

Guido von List, Jörg Lanz von Liebenfels i ariozofowie łączyli runy, teozofię, fantazje o dawnych Aryjczykach oraz rasizm. Tajne zakony i pisma tworzyły mit inicjowanej elity mającej odrodzić germański świat.14

Popularne narracje często przedstawiają nazizm jako produkt okultystycznego spisku. To wyolbrzymienie. Hitler i NSDAP używali mitów oraz symboli, ale sukces wynikał z polityki masowej, kryzysu, elit, propagandy i przemocy, nie z magicznego zakonu.

Znaczenie ariozofii jest bardziej ograniczone: dostarczała obrazów, znaków i rasowej fantazji, które krążyły w szerszym środowisku. Heinrich Himmler był szczególnie podatny na pseudohistoryczny rytuał, lecz SS pozostała nowoczesną organizacją terroru.

Towarzystwo Thule

Towarzystwo Thule powstało w Monachium pod koniec wojny jako odłam Germanenorden. Łączyło antysemityzm, nacjonalizm, konspirację i zainteresowanie germańską starożytnością. Jego członkowie wspierali gazetę Münchener Beobachter oraz Niemiecką Partię Robotniczą, poprzedniczkę NSDAP.15

Nie ma dowodu, że Thule tajnie sterowało Hitlerem. Nie był jego członkiem. Istniały kontakty personalne i finansowe, ale nowa partia szybko zbudowała własne kierownictwo oraz masowy styl.

Mit wszechmocnego tajnego stowarzyszenia paradoksalnie kopiuje spiskowy sposób myślenia badanych ruchów. Historia polityczna wymaga śledzenia pieniędzy, członków i decyzji, nie przypisywania symbolom ukrytej mocy.

Pierwsza wojna światowa

Wojna przyniosła mobilizację, głód, cenzurę i śmierć milionów. Organizacje nacjonalistyczne domagały się aneksji, a spis ludności żydowskich żołnierzy z 1916 roku miał sprawdzić oskarżenie, że unikają frontu. Wynik nie potwierdził zarzutu, lecz nie został opublikowany, wzmacniając podejrzenie.16

Około stu tysięcy niemieckich Żydów służyło w armii, a około dwunastu tysięcy zginęło. Po wojnie antysemici mimo to twierdzili, że Żydzi zdradzili front. Fakt nie miał mocy wobec teorii, która wcześniej określiła winnego.

Doświadczenie wojny zradykalizowało część młodych mężczyzn i nadało przemocy wartość oczyszczenia. Po klęsce völkisch repertuar spotkał się z Freikorpsami, mitem „ciosu w plecy” i ruchem nazistowskim.

Od pola do NSDAP

Po 1918 roku liczne małe partie i ligi próbowały połączyć antysemityzm, antykomunizm, odwet za Wersal i wspólnotę ludową. Niemiecki Związek Ochrony i Obrony Narodowej stał się wielką organizacją völkisch, rozpowszechniając propagandę oraz znak swastyki.17

NSDAP konkurowała z tym środowiskiem i wchłaniała jego członków. Jej przewagą była centralizacja wokół Hitlera, SA, nowoczesna propaganda, elastyczna taktyka i zdolność łączenia różnych grup. Ruch völkisch dostarczył alfabetu; naziści napisali z niego program zdobycia państwa.

Po 1933 roku niezależne organizacje rozwiązano lub podporządkowano. Niektórzy völkisch ideolodzy uzyskali stanowiska, inni zostali zmarginalizowani. Reżim nie był koalicją równych nurtów, lecz nazistowską dyktaturą selekcjonującą użyteczne elementy.

Klasyfikacja

Ruch völkisch był szerszy niż faszyzm i wcześniejszy od niego. Najtrafniejsze kategorie to rasowy nacjonalizm, antysemityzm oraz — wobec części środowisk — prefaszyzm. „Prefaszyzm” opisuje elementy późniejszej syntezy, nie nieuchronność.18

Nie należy odrzucać ruchu jako „nie dość faszystowskiego”, ponieważ nie miał wodza i państwa totalnego. To właśnie badanie strefy poprzedzającej pokazuje, jak folklor, zdrowie, nauka oraz obrona ziemi mogą zostać przekształcone w politykę hierarchii.

Nie należy też nazwać faszystą każdego uczestnika. Precyzyjne pytania brzmią: czy naród definiowano przez pochodzenie, czy wykluczano Żydów, czy odrzucano równe obywatelstwo, czy przemoc i dyktatura miały odrodzić wspólnotę.

Dziedzictwo

Nazizm skompromitował jawny język rasy, lecz po 1945 roku część motywów powracała w kodach: etnopluralizmie, „wymianie ludności”, organicznej wspólnocie i ekologii wyłączności. Współcześni osadnicy völkisch w niektórych regionach Niemiec łączą rolnictwo ekologiczne z prawicowym ekstremizmem.19

Ekologia nie jest sama skrajnie prawicowa. Zawłaszczenie działa przez pytanie, kto ma prawo do ziemi i czy ochrona przyrody służy wspólnemu dobru, czy rasowej reprodukcji. Demokratyczne ruchy ekologiczne mogą rozpoznać kod bez oddawania tematu radykałom.

Najważniejsza lekcja dotyczy naturalizacji polityki. Gdy naród zostaje uznany za organizm biologiczny, obywatelska różnica wygląda jak choroba, a przemoc jak leczenie. Historia ruchu völkisch pokazuje długą drogę, na której metafora przygotowała aparat wykluczenia.