Czy Japonia była faszystowska?
Japonia lat 1931–1945 połączyła kult cesarza, wojskową ekspansję, policyjne tłumienie opozycji, państwową mobilizację gospodarki i społeczeństwa oraz projekt „nowego ładu” w Azji. Była sojusznikiem faszystowskich Włoch i nazistowskich Niemiec, prowadziła wojnę agresywną i dopuściła się masowych zbrodni. Mimo tych podobieństw nie stworzyła odpowiednika NSDAP ani jednego wodza, który poprzez partię zdobył państwo.1
Historycy używają kilku kategorii: militaryzm japoński, autorytaryzm wojenny, „faszyzm systemu cesarskiego”, faszyzacja albo faszystowski imperializm. Spór nie dotyczy oceny zbrodni, lecz mechanizmu władzy. Najlepszy opis powinien jednocześnie wskazać rodzinne podobieństwo do faszyzmu i specyfikę monarchii, armii, biurokracji oraz imperium.2
Konstytucja Meiji i suwerenność cesarska
Konstytucja z 1889 roku ustanawiała parlament, gabinet i sądy, lecz suwerenność przypisywała cesarzowi. Władca był zwierzchnikiem armii i marynarki; ministrowie odpowiadali przed nim, nie przed wybraną izbą. Prawa poddanych obowiązywały „w granicach prawa” i nie ograniczały prerogatyw w czasie wojny albo stanu nadzwyczajnego.3
W praktyce decyzje podejmowały zmieniające się koalicje starszych mężów stanu, dworu, biurokracji, partii, biznesu i dowódców. Cesarz Hirohito nie był wyłącznie bezsilnym symbolem, ale też nie rządził jak Hitler. Otrzymywał informacje, zatwierdzał decyzje, interweniował w wybranych momentach, a system przedstawiał politykę jako zgodną z jego wolą.4
Armia i marynarka posiadały bezpośredni dostęp do tronu oraz znaczną autonomię. Wymóg, aby ministrem armii lub marynarki był czynny oficer, dawał służbom możliwość obalania gabinetów przez odmowę nominacji. Rywalizacja obu rodzajów sił zbrojnych utrudniała jednolite kierownictwo nawet podczas totalnej wojny.
Imperium przed faszyzacją
Japonia zbudowała imperium jeszcze przed latami trzydziestymi. Po wojnach z Chinami i Rosją zajęła Tajwan, uzyskała wpływy w Mandżurii, anektowała Koreę w 1910 roku i otrzymała dawne niemieckie wyspy na Pacyfiku. Kolonialne państwo łączyło modernizację infrastruktury z przymusem, dyskryminacją, kontrolą kultury oraz gospodarczą eksploatacją.5
W Korei likwidowano opór, ograniczano język i organizacje, a po powstaniu 1 marca 1919 roku policja oraz wojsko zabiły tysiące demonstrantów. Późniejsza „polityka kulturalna” złagodziła niektóre formy nadzoru, nie przywróciła jednak samostanowienia. Na Tajwanie rządy kolonialne również łączyły zdrowie publiczne i inwestycje z represją.
Imperializm nie jest automatycznie faszyzmem — europejskie demokracje także posiadały kolonie. Japoński przypadek pokazuje jednak, że aparat wyjątkowej przemocy przetestowany na peryferiach może wracać do metropolii, a wojna kolonialna może napędzać faszyzację państwa.6
Demokracja Taishō i jej granice
W latach dwudziestych gabinety partyjne, prasa, związki i ruchy społeczne rozwinęły przestrzeń parlamentarną. W 1925 roku wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla dorosłych mężczyzn. Kobiety nadal nie głosowały, a wielkie firmy i biurokracja zachowywały przewagę.7
Tego samego roku uchwalono Peace Preservation Law, penalizującą organizacje zmierzające do zmiany kokutai — ustroju opartego na cesarzu — lub własności prywatnej. Policja polityczna Tokkō śledziła komunistów, socjalistów, anarchistów, związkowców i dysydentów religijnych. Rozszerzenie uczestnictwa zostało więc sprzęgnięte z narzędziem wyłączenia radykalnej alternatywy.8
W 1928 roku masowe aresztowania komunistów rozpoczęły intensywniejszy terror. Tortury i presja prowadziły do tenkō, publicznego „nawrócenia” zatrzymanego na nacjonalizm. Państwo chciało nie tylko uciszyć, lecz przekształcić myśl przeciwnika i odzyskać go dla wspólnoty cesarskiej.
Kryzys, wieś i radykalni oficerowie
Kryzys finansowy 1927 roku i Wielki Kryzys uderzyły w eksport jedwabiu, gospodarstwa oraz robotników. Na wsi rodziny zadłużały się, a sprzedaż córek do pracy domowej lub seksualnej stała się symbolem narodowego poniżenia. Młodzi oficerowie pochodzący z prowincji widzieli w partiach, zaibatsu i dworskich elitach skorumpowaną przeszkodę.9
Radykalna prawica obejmowała tajne stowarzyszenia, panazjatystów, nacjonalistów religijnych i wojskowych. Kita Ikki proponował zamach, zawieszenie konstytucji, wywłaszczenie części bogactwa i cesarską dyktaturę prowadzącą do ekspansji. Inni ideologowie głosili mistyczną jedność rodziny-państwa i „drogę cesarską”.10
Ruch nie posiadał jednej partii. Frakcja Kōdōha w armii marzyła o restauracji Shōwa, duchowym oczyszczeniu i wojnie z ZSRR; Tōseiha preferowała biurokratyczną kontrolę, technikę i przygotowanie totalnej wojny. Obie odrzucały liberalny indywidualizm, ale rywalizowały o kadry oraz strategię.
Mandżuria: armia tworzy fakt
18 września 1931 roku oficerowie Armii Kwantuńskiej wysadzili niewielki odcinek należącej do Japonii kolei koło Mukdenu i obwinili Chińczyków. Użyli incydentu jako pretekstu do zajęcia Mandżurii, mimo braku uprzedniej zgody gabinetu w Tokio. Cywilna władza nie zdołała zatrzymać operacji, a jej sukces przyniósł sprawcom popularność.11
W 1932 roku utworzono Mandżukuo z ostatnim cesarzem Qing Puyi jako głową państwa. Propaganda mówiła o zgodzie pięciu narodów i wyzwoleniu spod chińskiego chaosu. Realną władzę posiadała Armia Kwantuńska, japońscy urzędnicy i przedsiębiorstwa.12
Mandżukuo stało się laboratorium planowania, wielkich kombinatów, osadnictwa i masowej policji. Państwowe projekty przemysłowe miały przygotować samowystarczalny blok wojenny. Robotnicy przymusowi pracowali w skrajnych warunkach, opór pacyfikowano, a Jednostka 731 prowadziła śmiertelne eksperymenty biologiczne na więźniach.13
Liga Narodów nie uznała podboju; Japonia opuściła ją w 1933 roku. Międzynarodową krytykę przedstawiono jako próbę białych mocarstw utrzymania monopolu imperialnego. Rzeczywista hipokryzja kolonialnych państw Zachodu nie nadawała legalności kolejnemu podbojowi.
Zabójstwa i koniec gabinetów partyjnych
W latach 1930–1936 skrajni nacjonaliści dokonywali zamachów na premierów, ministrów, bankierów i oficerów. Premier Hamaguchi zmarł po postrzeleniu, a w maju 1932 roku oficerowie marynarki zabili premiera Inukaia. Proces zamachowców stał się sceną publicznej sympatii; łagodne kary sygnalizowały, że „patriotyczna” przemoc może zyskać moralną ochronę.14
Po śmierci Inukaia skończyła się ciągłość gabinetów tworzonych przez partie. Kolejne rządy składano z admirałów, generałów, biurokratów i polityków pod rosnącym naciskiem wojska. Parlament formalnie istniał, lecz inicjatywa oraz możliwość krytyki malały.
26 lutego 1936 roku około 1400 żołnierzy pod wodzą młodych oficerów zajęło centrum Tokio i zamordowało kilku dygnitarzy. Twierdzili, że usuwają złych doradców cesarza, aby przywrócić bezpośrednie, sprawiedliwe rządy. Hirohito potępił bunt, armia go stłumiła, a przywódców stracono.15
Klęska Kōdōha nie przywróciła demokracji. Tōseiha i wyżsi dowódcy usunęli rywali, zwiększyli kontrolę nad rządem oraz rozbudowali planowanie. Zamach przegrał, ale militaryzacja państwa zwyciężyła inną drogą.
Wojna totalna w Chinach
Starcie koło mostu Marco Polo w lipcu 1937 roku przekształciło się w pełnoskalową wojnę. Tokio nie ogłosiło formalnie wojny, nazywając konflikt „incydentem”, co ułatwiało unikanie ograniczeń prawa oraz sankcji. Armia zajęła Pekin, Szanghaj i w grudniu Nankin.16
Podczas masakry nankińskiej japońscy żołnierze przez tygodnie mordowali jeńców i cywilów, dokonywali masowych gwałtów, rabowali i palili. Szacunki ofiar zależą od granic obszaru, okresu i kategorii, ale badania dokumentują dziesiątki lub setki tysięcy zabitych oraz ogromną przemoc seksualną. Spór o dokładną liczbę nie uprawnia do negowania zbrodni.17
Wojna obejmowała bombardowanie miast, egzekucje, pacyfikacje i politykę „trzech wszystkich” — zabijać wszystko, palić wszystko, grabić wszystko — stosowaną w operacjach przeciw partyzantom. Broń chemiczna była używana wielokrotnie. Zbrodnie nie były wyłącznie spontanicznym „szałem” żołnierzy; wynikały z pogardy wobec Chińczyków, brutalnego szkolenia, bezkarności i decyzji dowódczych.18
Mobilizacja państwa i gospodarki
National Mobilization Law z 1938 roku dała rządowi szerokie uprawnienia do kontroli pracy, cen, kapitału, produkcji i mediów bez zwykłej debaty parlamentarnej. Priorytet uzyskał przemysł ciężki oraz zbrojeniowy, a przedsiębiorstwa współpracowały z biurokracją i armią.19
Państwo nie zniosło prywatnej własności ani zaibatsu. Kierowało zasobami, kontrolowało związki i narzucało cele, pozostawiając przedsiębiorstwom zysk oraz zarządzanie. Była to gospodarka dowodzona dla wojny, a nie socjalistyczna własność pracowników.
Niedobory wprowadzano przez kartki, zbiórki i kampanie oszczędności. Organizacje sąsiedzkie tonarigumi rozdzielały towary, prowadziły ćwiczenia obronne, zbierały informacje i wzmacniały wzajemny nadzór. Totalna mobilizacja przenikała do kuchni, ubrania i czasu wolnego.20
„Nowy Porządek” Konoe
Premier książę Fumimaro Konoe ogłosił w 1938 roku „Nowy Porządek w Azji Wschodniej”. W kraju środowisko Shōwa Kenkyūkai przygotowywało reformę mającą zastąpić partie jedną strukturą mobilizacyjną, planować gospodarkę i połączyć przywództwo cesarskie z nowoczesnym państwem masowym.21
W 1940 roku partie rozwiązały się, a powstało Stowarzyszenie Wspierania Władzy Cesarskiej (Taisei Yokusankai). Nie było ono oddolną partią bojowników, która zdobyła państwo. Zostało utworzone odgórnie i wchłonęło polityków, urzędników oraz lokalne elity; konflikty armii, marynarki i biurokracji trwały.22
Stowarzyszenie organizowało kampanie, wybory rekomendowanych kandydatów, młodzież i stowarzyszenia zawodowe. W wyborach 1942 roku niektórzy kandydaci niezależni zdobyli mandaty mimo braku rekomendacji, co wskazuje na różnicę wobec całkowicie zamkniętych wyborów nazistowskich. Zakres realnej opozycji był jednak minimalny.23
Cesarz, Shintō i „rodzina-państwo”
Szkolny Reskrypt o wychowaniu, świątynie, rytuały i podręczniki przedstawiały Japonię jako nieprzerwaną rodzinę pod boską dynastią. Kokutai no hongi z 1937 roku odrzucało zachodni indywidualizm i wyjaśniało obowiązek poddanego przez synowskie posłuszeństwo. Śmierć za cesarza stawała się spełnieniem moralnym.24
„State Shintō” nie było po prostu prywatną religią. Państwo określało rytuały jako ponadwyznaniowy patriotyczny obowiązek, dzięki czemu wymagało udziału także od chrześcijan i mieszkańców kolonii. Świątynia Yasukuni czciła poległych jako duchy chroniące kraj i nadawała wojennej śmierci sakralny sens.
Cesarz pozostawał niewidocznym centrum, a nie codziennym mówcą wiecowym. Nie potrzebował charyzmy plebejskiego wodza: instytucja przedstawiała jego władzę jako odwieczną. Właśnie ta różnica skłania badaczy do terminu „faszyzm systemu cesarskiego” zamiast kopiowania modelu Führera.25
Edukacja, płeć i codzienna dyscyplina
Szkoła uczyła lojalności, wojskowej historii i gotowości do ofiary. Chłopcy odbywali ćwiczenia, dziewczętom przypisywano rolę matek żołnierzy oraz zarządzających domem w niedoborze. Organizacje młodzieżowe zbierały surowce, pisały listy na front i uczestniczyły w ceremoniach.26
Hasło „dobra żona, mądra matka” podporządkowywało edukację kobiet rodzinie i demografii. Wojna wciągnęła je jednak do fabryk, rolnictwa, urzędów i stowarzyszeń. Rosnąca praca publiczna nie oznaczała emancypacji politycznej; państwo mobilizowało zdolności bez przyznania równej autonomii.
Żołnierzy poddawano brutalnej dyscyplinie i biciu. Przemoc starszego wobec młodszego była naturalizowana, a kapitulację przedstawiano jako hańbę. System pomaga wyjaśnić okrucieństwo wobec jeńców, ale nie usuwa indywidualnej i dowódczej odpowiedzialności.
Panazjatyzm i Strefa Wspólnego Dobrobytu
Japonia twierdziła, że wyzwala Azję spod zachodniego kolonializmu. Hasło Wielkiej Wschodnioazjatyckiej Strefy Wspólnego Dobrobytu trafiało do ludzi rzeczywiście doświadczających brytyjskiego, francuskiego, holenderskiego i amerykańskiego panowania. Tokio wspierało wybrane ruchy narodowe i tworzyło rządy satelickie.27
Rzeczywistość była hierarchiczna. Japonia kontrolowała handel, walutę i surowce, rekwizycjonowała ryż, ropę oraz kauczuk, narzucała pracę i stawiała własnych poddanych ponad innymi Azjatami. Konferencja Wielkiej Azji Wschodniej w 1943 roku celebrowała suwerenność partnerów, których wojska i gospodarki pozostawały zależne.28
Antykolonialny język i kolonialna praktyka nie wykluczają się w propagandzie. Imperium może obiecywać wyzwolenie od rywala, aby ustanowić własną dominację. Niektórzy działacze liczyli, że współpraca przyspieszy późniejszą niepodległość; inni stawiali opór Japonii i dawnym kolonizatorom.
Pearl Harbor i wojna o Pacyfik
Wojna w Chinach pochłaniała zasoby. Po zajęciu północnych Indochin i pakcie trzech z 1940 roku napięcie z USA rosło. Amerykańskie embargo na ropę po wejściu Japonii do południowych Indochin postawiło przywódców przed wyborem wycofania, kompromisu albo podboju złóż Azji Południowo-Wschodniej.29
7 grudnia 1941 roku japońskie lotnictwo zaatakowało Pearl Harbor bez dostarczenia przed uderzeniem formalnej noty kończącej rozmowy. Równocześnie rozpoczęły się operacje przeciw Malajom, Filipinom i posiadłościom europejskim. Szybkie zwycięstwa stworzyły imperium od Birmy po Pacyfik, lecz obudziły znacznie większy potencjał przemysłowy USA.
Premier Hideki Tōjō był generałem i od 1941 roku skupiał kilka urzędów, ale nie stał się wszechwładnym dyktatorem. Musiał negocjować z dworem, sztabami, marynarką i biurokracją; został usunięty w 1944 roku po upadku Saipanu. System potrafił zmienić szefa rządu bez zmiany wojennego celu.30
Jeńcy, praca przymusowa i „kobiety pocieszycielki”
Japonia nie ratyfikowała konwencji genewskiej z 1929 roku o jeńcach, choć deklarowała stosowanie jej zasad. Jeńców alianckich i azjatyckich robotników zmuszano do pracy przy kolei birmańsko-tajlandzkiej, kopalniach, portach i budowach. Głód, choroby, bicie i egzekucje powodowały ogromną śmiertelność.31
Miliony rōmusha, przede wszystkim z Indonezji i innych okupowanych obszarów, rekrutowano lub porywano do pracy. Dokumentacja jest nierówna, dlatego dokładne szacunki zgonów pozostają trudne. Azjatyckie ofiary nie powinny znikać za lepiej zachowanymi wspomnieniami zachodnich jeńców.
Wojsko stworzyło system stacji seksualnych, do których kierowano kobiety z Korei, Chin, Filipin, Indonezji, Japonii i innych krajów. Rekrutacja obejmowała oszustwo, nacisk, handel oraz bezpośredni przymus, a warunki odbierały realną możliwość odejścia. Określenie „kobiety pocieszycielki” jest historycznym eufemizmem; właściwe jest mówienie o wojskowym systemie niewolnictwa seksualnego.32
Biologiczna wojna i zbrodnie medyczne
Jednostka 731 pod dowództwem Shirō Ishi prowadziła w Mandżurii eksperymenty na żywych więźniach, badając dżumę, wąglik, odmrożenia i broń biologiczną. Ofiary, nazywane odczłowieczająco „kłodami”, umierały w wiwisekcjach i testach. Patogeny stosowano także przeciw chińskiej ludności.33
Po wojnie część personelu uniknęła procesu w zamian za przekazanie danych władzom amerykańskim. Decyzja ta ograniczyła publiczne rozliczenie i wzmacniała późniejsze zaprzeczanie. Zbrodnia była produktem połączenia nauki bez etyki, rasowej pogardy, tajemnicy wojskowej oraz kolonialnej przestrzeni bez kontroli.
Opór, niezgoda i granice totalizacji
Komuniści, chrześcijanie, liberałowie, działacze związkowi i niektóre wspólnoty religijne stawiały opór, choć masowe aresztowania ograniczyły zorganizowaną działalność. Poseł Saitō Takao w 1940 roku wygłosił krytyczne przemówienie o wojnie w Chinach i został usunięty z Izby, ale sam fakt debaty wskazuje na niepełne zamknięcie systemu.34
Zwykli ludzie mogli prywatnie sceptycznie oceniać propagandę, unikać obowiązków, handlować na czarnym rynku lub pomagać prześladowanym. Nie istniała jednak przestrzeń bezpiecznej masowej opozycji. Tokkō, cenzura i sąsiedzki nadzór zwiększały koszt nawet wypowiedzianej wątpliwości.
W koloniach opór przyjmował formę partyzantki, sabotażu, ucieczki i organizacji narodowych. Japońskie represje na Filipinach, w Chinach, Malajach oraz innych miejscach obejmowały zbiorowe kary i masakry. „Azjatycka wspólnota” nie zniosła konfliktu między okupantem a poddanym.
Klęska i kapitulacja
Od Midway i Guadalcanalu Japonia traciła inicjatywę. Blokada morska, bombardowania zapalające i mobilizacja ostatnich rezerw niszczyły miasta oraz gospodarkę. Ataki kamikaze przekształciły kult ofiary w taktykę, choć nie wszyscy piloci zgłaszali się dobrowolnie i ich listy ujawniają strach oraz ambiwalencję.35
W sierpniu 1945 roku USA zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki, a ZSRR zaatakował Armię Kwantuńską. Rada Najwyższa była podzielona; Hirohito rozstrzygnął na rzecz przyjęcia deklaracji poczdamskiej. Grupa oficerów próbowała uniemożliwić emisję cesarskiego orędzia, lecz zamach się nie powiódł.36
15 sierpnia poddani po raz pierwszy usłyszeli głos cesarza. Orędzie mówiło o „znoszeniu nieznośnego” i unikaniu zagłady, nie przedstawiając jasno japońskiej agresji oraz ofiar Azji. Formalny akt kapitulacji podpisano 2 września.
Okupacja, procesy i ciągłość elit
Okupacja aliancka pod dominacją USA rozwiązała armię, stowarzyszenia mobilizacyjne i tajne nacjonalistyczne organizacje. Konstytucja z 1947 roku przeniosła suwerenność na lud, zachowała cesarza jako symbol i w artykule 9 wyrzekła się wojny.37
Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu osądził przywódców, a inne sądy — tysiące sprawców zbrodni klasy B i C. Tōjō i sześciu innych skazanych stracono. Hirohito nie stanął przed sądem; władze okupacyjne uznały zachowanie tronu za korzystne dla stabilizacji. Decyzja wpłynęła na późniejsze rozdzielanie „militarystów” od narodu i cesarza.38
Zimna wojna szybko zmieniła priorytety. Część usuniętych urzędników wróciła do życia publicznego, a dawni biurokraci i przemysłowcy uczestniczyli w odbudowie. Demokratyzacja była realna, lecz nie oznaczała pełnego zerwania personalnego.
Pamięć i odpowiedzialność
Japońskie rządy składały przeprosiny i uznawały krzywdy, między innymi w oświadczeniu Kōno dotyczącym stacji seksualnych oraz oświadczeniu Murayamy z 1995 roku. Równocześnie politycy i autorzy podręczników okresowo minimalizowali agresję, kwestionowali przymus albo odwiedzali Yasukuni, gdzie obok milionów poległych upamiętniono skazanych zbrodniarzy klasy A.39
W Chinach, Korei i innych krajach pamięć okupacji pozostaje elementem polityki oraz rodzinnej historii. Rządy mogą wykorzystywać ją nacjonalistycznie, ale instrumentalizacja nie czyni zbrodni fikcją. Należy oddzielać krytykę państwa imperialnego od uprzedzeń wobec współczesnych Japończyków.
Bombardowania miast, atak atomowy, przymusowa repatriacja i sowiecka niewola były rzeczywistym cierpieniem japońskiej ludności. Pamięć własnych ofiar powinna współistnieć z odpowiedzialnością za agresję. Status ofiary w jednym zdarzeniu nie wymazuje sprawstwa instytucji w innym.
Kwalifikacja końcowa
Japonia nie była prostą kopią faszystowskich Włoch ani nazistowskich Niemiec. Brakowało partii rewolucyjnej przejmującej państwo, plebejskiego wodza oraz pełnego zniszczenia dawnych elit. Cesarz, armia, marynarka, dwór i biurokracja tworzyły policentryczny system, którego konflikty trwały do klęski.
Państwo przeszło jednak głęboką faszyzację. Zlikwidowało partyjne gabinety, tłumiło lewicę i liberalizm, stworzyło monoorganizację, mobilizowało gospodarkę oraz sąsiedztwo, sakralizowało ofiarę, głosiło nowy ład i prowadziło ekspansję jako narodowe odrodzenie. „Faszyzm systemu cesarskiego” trafnie opisuje połączenie nowoczesnej totalnej mobilizacji z istniejącą monarchiczną strukturą, jeśli nie sugeruje identyczności z Europą.
Pojęcie faszystowskiego imperializmu łączy metropolię i podbój. Mandżuria nie była dodatkiem do przemian w Tokio: wojskowy fakt dokonany, planowanie, policja i przemoc kolonialna napędzały przekształcenie kraju. Reżim realizował zasadę „agresja za granicą, represja w domu”.40
Precyzja kategorii nie relatywizuje Nankinu, niewolnictwa seksualnego, pracy przymusowej ani eksperymentów. Pomaga zobaczyć, jak zbrodnie mogły powstać bez jednej wszechwładnej partii: przez konkurujące instytucje połączone kultem cesarza, wojną, rasową hierarchią i systemem, w którym nikt nie chciał ponieść odpowiedzialności za zatrzymanie eskalacji.