Front jako koalicja, nie jednolita sukcesja

Front national pour l’unité française powstał w październiku 1972 roku jako wspólna oferta wyborcza kilku rodzin skrajnej prawicy. Inicjatywę organizacyjną podjęło neofaszystowskie Ordre Nouveau, ale przewodniczącym został Jean-Marie Le Pen — były deputowany poujadystowski, weteran wojen kolonialnych i kierownik kampanii Tixier-Vignancoura. Nazwa oraz płomień nawiązywały do włoskiego Movimento Sociale Italiano.1

Wśród założycieli i pierwszych działaczy byli dawni kolaboranci, weterani Waffen-SS, ludzie OAS, katoliccy integryści, monarchiści, poujadyści i nacjonaliści rewolucyjni. Nie oznacza to, że każdy późniejszy członek przejmował całą tę genealogię. Oznacza, że partia powstała świadomie jako koalicja środowisk dotąd izolowanych przez klęskę 1945 roku i dekolonizację.

W ciągu czterech dekad FN zmienił się z małej fasady aktywistów w masową partię wyborczą. Zmiana była rzeczywista, ale nie całkowicie liniowa: publiczna legalizacja współistniała z negacjonizmem przywódcy, przemocą części zaplecza, programem narodowej preferencji i kolejnymi próbami normalizacji.

Kongres założycielski i pierwsze składniki

Kongres z 5 października 1972 roku wybrał Le Pena na przewodniczącego. Ordre Nouveau liczyło, że kontroluje szerszy szyld, natomiast Le Pen chciał budować niezależną partię. W organach znaleźli się François Brigneau, Alain Robert, François Duprat, Pierre Bousquet, Roger Holeindre, Victor Barthélemy i inni działacze o odmiennych biografiach.2

Pierre Bousquet służył w francuskiej Waffen-SS, Barthélemy należał wcześniej do PCF, potem PPF i aparatu Doriota, a Brigneau służył w Milice. Roger Holeindre był weteranem Indochin i Algierii oraz działaczem na rzecz więźniów OAS. Te fakty nie są argumentem przez skojarzenie; pokazują realną obecność wojennych i kolonialnych ciągłości u źródła partii.

Inni założyciele nie mieli kolaboracyjnej przeszłości z powodów pokoleniowych. Ordre Nouveau wnosiło młodą kadrę, przemoc uliczną oraz model MSI. Le Pen wnosił rozpoznawalność, doświadczenie parlamentarne i zdolność komunikowania bardziej ogólnego nacjonalizmu.

Program początkowy

Pierwszy FN głosił silne państwo, antykomunizm, obronę rodziny, hierarchii i tożsamości narodowej. Chciał ograniczyć imigrację, wzmocnić armię, walczyć z przestępczością i zintegrować różne nurty antygaullistowskiej prawicy. Temat imigracji nie dominował jeszcze w takim stopniu jak w latach osiemdziesiątych.3

Partia działała legalnie i startowała w wyborach. Nie przedstawiała publicznie planu likwidacji wyborów przez bojówki. Jej rdzeń obejmował jednak ludzi związanych z ruchami odrzucającymi demokrację oraz z przemocą, a Ordre Nouveau zachowywało własną organizację.

Najtrafniej opisywać wczesny FN jako partię skrajnej prawicy z silnym komponentem neofaszystowskim, a nie jednolitą kontynuację PPF. Jego celem było właśnie poszerzenie wpływu przez połączenie jawnych neofaszystów z tradycjonalistami i protestem wyborczym.

Zerwanie z Ordre Nouveau

21 czerwca 1973 roku Ordre Nouveau zorganizowało w Paryżu wiec przeciw „dzikiej imigracji”. Ligue communiste próbowała go rozbić, a starcia z policją i bojówkami przyniosły dziesiątki rannych. Rząd rozwiązał zarówno Ordre Nouveau, jak i Ligue communiste.4

Część dawnego ON utworzyła komitety Faire Front i później Parti des forces nouvelles. Le Pen zachował kontrolę nad nazwą FN. Konflikt uwolnił partię od organizacji, która miała uczynić ją własnym narzędziem, ale pozbawił ją wielu aktywistów.

PFN próbowała prezentować bardziej dynamiczny, nowoczesny neofaszyzm i nawiązywała do włoskiego MSI. W wyborach europejskich 1979 roku jej lista z Jean-Louis Tixier-Vignancourem poniosła porażkę. Wielu działaczy później przeszło do FN albo prawicy parlamentarnej.

Lata marginalności

W wyborach parlamentarnych 1973 roku FN zdobył mniej niż jeden procent głosów. Le Pen nie zebrał podpisów w 1981 roku, a partia miała problemy finansowe i organizacyjne. Skrajna prawica pozostawała podzielona między FN, PFN, tradycjonalistów i grupy rewolucyjne.5

W 1976 roku bomba zniszczyła część domu Le Pena. Zamach, którego sprawców nie ustalono, wzmocnił obraz przywódcy prześladowanego za poglądy. W 1977 roku odziedziczył majątek po Hubercie Lambercie, co zapewniło partii materialne zaplecze i później stało się przedmiotem sporów prawnych.

Marginalność nie oznacza bezczynności. Partia uczestniczyła w wyborach lokalnych, tworzyła federacje i uczyła się kampanii. Mała organizacja mogła czekać na zmianę systemu tematów, którego sama nie kontrolowała.

François Duprat: imigracja, narodowi rewolucjoniści i negacjonizm

François Duprat kierował w FN nurtem nacjonalistyczno-rewolucyjnym. Tworzył Groupes nationalistes révolutionnaires i argumentował, że imigracja powinna stać się osią społecznego przekazu: łączyć bezrobocie, mieszkanie, bezpieczeństwo i tożsamość w jednym wskazaniu wroga.6

Duprat rozpowszechniał negacjonistyczne teksty, przedstawiając podważanie Zagłady jako narzędzie rehabilitacji faszyzmu. Współpracował z międzynarodowymi sieciami skrajnej prawicy. Jego rola dowodzi, że negacjonizm nie był później przypadkowym wybrykiem Le Pena, lecz obecnym w części kadry projektem politycznym.

Zginął w 1978 roku w wybuchu bomby umieszczonej w samochodzie. Do zamachu przyznawały się różne niejasne grupy, a sprawy nie wyjaśniono. FN uczynił z niego męczennika; coroczne upamiętnienia podtrzymywały więź między partią wyborczą a narodowymi rewolucjonistami.

FANE i jawny neonazizm

Fédération d’action nationale et européenne, związana z Markiem Fredriksenem, głosiła narodowy socjalizm, supremację białych i europejski rasizm. Jej pismo Notre Europe oraz relacje międzynarodowe sytuowały ją w jawnym neonazizmie, nie tylko radykalnej prawicy.7

FANE wchodziła w okresowe związki z FN i Dupratem, lecz konflikty prowadziły do zerwań. Po antysemickich zamachach z 1980 roku organizację rozwiązywano dekretami; decyzje i odtworzenia pod nowymi nazwami ciągnęły się przez lata.

Nie wszystkie zamachy przypisywane w debacie neonazistom zostały rzetelnie wyjaśnione. Atak bombowy na synagogę przy rue Copernic w październiku 1980 roku początkowo łączono ze skrajną prawicą, ale śledztwo doprowadziło później do sprawcy związanego z palestyńskim FPLP-OS. Dokładność wymaga oddzielenia rzeczywistego neonazizmu FANE od zbrodni, których mu nie udowodniono.

GUD i przemoc studencka

Groupe Union Défense pozostawał aktywny na uniwersytetach, szczególnie w Assas. Jego członkowie walczyli z lewicą, uczestniczyli w służbach porządkowych oraz tworzyli zaplecze towarzyskie skrajnej prawicy. Grupa wielokrotnie zmieniała nazwę i relacje z partiami.8

Przemoc była częścią tożsamości, nie wyłącznie obroną zebrań. Kaski, pałki, szybkie rajdy i kult fizycznej konfrontacji tworzyły status w grupie. Ten aktywistyczny kapitał mógł później zostać wykorzystany w ochronie kampanii lub innych organizacjach.

FN nie był formalnie tożsamy z GUD i nie kontrolował wszystkich jego działań. Przepływ ludzi oraz wspólne wydarzenia tworzyły jednak porowatą granicę między partią wyborczą a ulicznym środowiskiem.

Nouvelle Droite i zmiana języka

GRECE od końca lat sześćdziesiątych prowadziło strategię metapolityczną. W latach siedemdziesiątych jego autorzy weszli do szerszego obiegu przez magazyny, kluby i Le Figaro Magazine. Kampania medialna 1979 roku uczyniła „Nową Prawicę” przedmiotem ogólnokrajowej debaty.9

Alain de Benoist krytykował egalitaryzm, chrześcijański uniwersalizm oraz amerykanizację. Pojęcia indoeuropejskiej tradycji, zakorzenienia i prawa do różnicy zastępowały część starej rasowej biologii. Etnopluralizm deklarował ochronę wszystkich kultur, lecz wyprowadzał z niej postulat ich terytorialnego rozdzielenia i sprzeciw wobec imigracyjnego społeczeństwa.

Nie można traktować GRECE jako biura ideologicznego FN. Relacje były ambiwalentne; de Benoist odrzucał populizm Le Pena i francuski nacjonalizm, a część jego środowiska szła w innych kierunkach. Idee krążyły jednak szerzej niż organizacyjna lojalność.

Club de l’Horloge

Club de l’Horloge, utworzony w 1974 roku przez młodych urzędników i absolwentów elitarnych szkół, próbował wpływać na prawicę parlamentarną. Łączył liberalizm gospodarczy, konserwatyzm, kwestie dziedziczności i tożsamość narodową. Wśród założycieli byli Yvan Blot, Jean-Yves Le Gallou i Henry de Lesquen.10

Klub różnił się od antykapitalistycznych elementów GRECE. Chciał przetwarzać radykalne idee w ekspertyzy i programy akceptowalne dla partii władzy. Jego ludzie działali w RPR, UDF, później FN i MNR.

Jean-Yves Le Gallou rozwinął koncepcję „preferencji narodowej”: świadczenia, zatrudnienie i prawa społeczne miały w pierwszej kolejności przysługiwać Francuzom. Formuła przełożyła etniczny nacjonalizm na konkretną politykę administracyjną i stała się centralna dla FN.

Przełom Dreux

W wyborach lokalnych w Dreux w 1983 roku lista FN Jean-Pierre’a Stirbois zdobyła ponad 16 procent w pierwszej turze. W drugiej połączyła się z listą RPR-UDF, a wspólna prawica wygrała. Sojusz przełamał izolację partii i pokazał, że jej wyborcy mogą rozstrzygać lokalną rywalizację.11

Sukces nie wynikał wyłącznie z kampanii FN. Deindustrializacja, napięcia mieszkaniowe, widoczność imigracji i kryzys lewicy tworzyły warunki, a socjalistyczne władze zmieniły system medialny oraz wyborczy. FN potrafił zebrać te tematy w narrację o porzuceniu „narodowych” robotników.

Stirbois reprezentował nurt solidarystyczny i organizacyjnie rozbudowywał partię. Po jego śmierci w wypadku w 1988 roku wpływy przejęli inni liderzy, w tym Bruno Gollnisch oraz Bruno Mégret.

Wybory europejskie 1984 i parlament 1986

Lista Le Pena zdobyła w 1984 roku 10,95 procent głosów i dziesięć mandatów do Parlamentu Europejskiego. Telewizyjna obecność przewodniczącego, temat imigracji, bezrobocie i kryzys tradycyjnej prawicy zmieniły status FN z sekty w partię krajową.12

W 1986 roku socjalistyczny rząd wprowadził proporcjonalną ordynację do Zgromadzenia Narodowego. Front uzyskał około 9,6 procent i 35 posłów. François Mitterrand bywa oskarżany o instrumentalne wzmacnianie FN w celu podzielenia prawicy; zmiana ordynacji rzeczywiście umożliwiła mandaty, ale nie stworzyła milionów wyborców.

Po powrocie systemu większościowego partia straciła grupę parlamentarną. Parlament Europejski i samorządy zapewniały jednak finansowanie, stanowiska oraz trwałość organizacyjną.

Elektorat: od klas średnich ku robotnikom

Wczesny FN czerpał z tradycyjnej prawicy, środowisk pieds-noirs, drobnych przedsiębiorców i konserwatywnych klas średnich. Od końca lat osiemdziesiątych zwiększał poparcie wśród robotników, bezrobotnych i ludzi dotkniętych deindustrializacją. Nie było to proste przejęcie dawnego elektoratu komunistycznego; przepływy obejmowały również abstencję i prawicę.13

Głos na FN mógł wyrażać rasizm, sprzeciw wobec imigracji, lęk o bezpieczeństwo, protest przeciw partiom, przywiązanie do autorytetu lub lokalny konflikt. Socjologiczne wyjaśnienie nie zastępuje analizy programu i nie zwalnia wyborcy z odpowiedzialności, ale zapobiega redukcji milionów ludzi do jednolitej kadry ideologicznej.

Partia budowała „socjalny” nacjonalizm: państwo opiekuńcze miało chronić Francuzów, a imigrant był przedstawiany jako konkurent o pracę, mieszkanie i świadczenia. To przesunięcie umożliwiało łączenie kwestii klasowej z wykluczeniem etnicznym.

„Preferencja narodowa”

Preferencja narodowa stała się rdzeniem programu. Zakładała różnicowanie dostępu do świadczeń, zatrudnienia, mieszkań oraz praw według narodowości, a często faktycznie według pochodzenia. FN przedstawiał ją jako normalne pierwszeństwo wspólnoty wobec własnych członków.14

Krytycy wskazywali konflikt z zasadą równości i ryzyko tworzenia trwałej warstwy mieszkańców pozbawionych pełnych praw. Szczególnym problemem było stosowanie języka „cudzoziemca” wobec obywateli francuskich o imigracyjnym pochodzeniu.

Program różni się od nazistowskiego planu biologicznej eksterminacji. Należy go klasyfikować jako natywistyczną politykę dyskryminacyjnego obywatelstwa, charakterystyczną dla populistycznej radykalnej prawicy. Różnica kategorii nie oznacza braku poważnych skutków dla równości.

Le Pen, antysemityzm i „szczegół”

We wrześniu 1987 roku Jean-Marie Le Pen nazwał komory gazowe „szczegółem historii II wojny światowej”. Powtarzał tę formułę i był za nią skazywany. Wypowiedź nie była neutralnym sporem o proporcje; relatywizowała centralne narzędzie Zagłady w partii, której kadry obejmowały negacjonistów.15

Le Pen używał także antysemickich gier słownych, na przykład wobec ministra Michela Durafoura, i atakował „internacjonałę żydowską”. Równocześnie partia próbowała przyciągać konserwatywnych Żydów przez antykomunizm i później sprzeciw wobec islamizmu. Sprzeczne komunikaty odpowiadały koalicyjnej naturze środowiska.

Negacjonizm pełnił kilka funkcji: podtrzymywał lojalność starej kadry, prowokował media, przesuwał granice debaty i relatywizował historyczną przeszkodę dla rehabilitacji nacjonalizmu. Kosztem była izolacja partii oraz możliwość przedstawiania każdej próby normalizacji jako niewiarygodnej.

Katolicki integryzm

FN skupiał katolików tradycjonalistycznych przeciwnych reformom Soboru Watykańskiego II, aborcji i przemianom obyczajowym. Sprzeciw wobec ustawy Veil legalizującej aborcję, obrona szkoły prywatnej oraz modelu rodziny łączyły integrystów ze skrajną prawicą.16

Nie każdy tradycjonalista był członkiem FN, a Kościół katolicki nie popierał jednolicie partii. Arcybiskup Marcel Lefebvre i Fraternité Saint-Pie-X tworzyli odrębne środowisko religijne, w którym pojawiały się związki z obroną Vichy i Action française, ale także własne konflikty.

Bernard Antony i AGRIF organizowali skrzydło narodowo-katolickie. Prawo przeciw rasizmowi próbował odwracać w narzędzie ochrony chrześcijan i Francuzów przed rzekomym znieważeniem. Ten nurt rywalizował z neopogańską Nową Prawicą oraz laickimi narodowymi rewolucjonistami.

Skinheadzi, subkultura i przemoc rasistowska

W latach osiemdziesiątych rozwinęły się grupy skinheadów i neonazistowska scena muzyczna. Nie każdy skinhead był neonazistą — istniały nurty antyrasistowskie i apolityczne — lecz organizacje takie jak Troisième Voie czy Jeunesses nationalistes révolutionnaires rekrutowały w brutalnej subkulturze.17

Serge Ayoub, zwany Batskin, stał się rozpoznawalną postacią paryskich skinheadów i JNR. Przemoc wobec imigrantów, lewicowców oraz osób postrzeganych jako słabsze tworzyła rzeczywisty koszt społeczny radykalizacji.

Relacja z FN była ambiwalentna. Partia korzystała z radykalnej atmosfery i czasem ludzi do ochrony, ale nie chciała publicznie odpowiadać za niekontrolowane bójki. Proces wyborczej normalizacji często polega na zarządzaniu odległością od ulicznego zaplecza, niekoniecznie na jego natychmiastowym zaniku.

PNFE, neonazizm i zamachy

Parti nationaliste français et européen powstała w latach osiemdziesiątych z działaczy jawnie neonazistowskich. Głosiła supremację białych i rewolucję narodowosocjalistyczną. Członkowie środowiska byli wiązani ze zbrojną propagandą i atakami.18

W 1988 roku bomby wybuchły w schronisku Sonacotra w Cagnes-sur-Mer, a później w innych miejscach. Śledztwa doprowadziły do działaczy PNFE. Celem byli imigranci i instytucje postrzegane jako wspierające wieloetniczną Francję.

PNFE należy klasyfikować jako neonazistowskie środowisko terrorystyczne, nie radykalne skrzydło programu parlamentarnego. Personalne kontakty z szerszą sceną nie upoważniają do przypisania partii odpowiedzialności bez dowodu, lecz pokazują ekosystem, w którym ludzie przechodzili między legalizmem i przemocą.

Bruno Mégret i profesjonalizacja

Bruno Mégret, absolwent École polytechnique i były działacz prawicy parlamentarnej, wszedł do FN w 1987 roku. Rozbudowywał kadry, program, szkolenia i lokalne zakorzenienie. Chciał uczynić partię zdolną do sojuszu oraz władzy, a nie wyłącznie narzędziem osobistej prowokacji Le Pena.19

Mégret rozwijał temat tożsamości, imigracji i preferencji narodowej w bardziej technokratycznej formie. Jego Conseil scientifique oraz publikacje miały dostarczać liczb i ekspertyz. Profesjonalizacja nie oznaczała umiarkowania celu; przekładała wykluczenie na język polityki publicznej.

Konflikt z Le Penem dotyczył strategii i władzy. Przewodniczący cenił kontrolę rodzinną oraz prowokację utrzymującą wyjątkową tożsamość; Mégret chciał koalicji z prawicą i organizacji mniej zależnej od jednej osoby.

Samorządy FN

W 1995 roku FN zdobył merostwa Tulonu, Orange i Marignane, później Vitrolles. Lokalne rządy pozwoliły obserwować praktykę partii: politykę kulturalną, dotacje, bibliotekę, zatrudnienie i stosunek do stowarzyszeń. W Orange mer Jacques Bompard utrzymał lokalną bazę przez dekady, później poza FN.20

W Vitrolles Catherine Mégret wprowadziła premię urodzeniową uzależnioną od narodowości rodziców, zakwestionowaną prawnie. Samorządy ograniczały wsparcie dla organizacji uznanych za lewicowe lub wielokulturowe i promowały narodowy kanon.

Doświadczenie ujawniło zarówno realne mechanizmy preferencji, jak i problemy kadrowe oraz finansowe. Partia mogła przedstawiać miasta jako laboratoria, przeciwnicy zaś badali różnicę między ogólnym hasłem a kompetencją zarządzania.

Zabójstwo Ibrahima Alego

W lutym 1995 roku w Marsylii trzej plakaciarze FN napotkali grupę młodych ludzi, wśród nich siedemnastoletniego Ibrahima Alego, Francuza komoryjskiego pochodzenia. Robert Lagier wyciągnął broń i śmiertelnie postrzelił chłopca w plecy. Sprawców skazano.21

Zbrodnia nie była oficjalnym poleceniem kierownictwa partii. Zdarzyła się jednak podczas kampanii prowadzonej przez aktywistów uzbrojonych i działających w atmosferze przedstawiającej ludzi o imigracyjnym pochodzeniu jako zagrożenie. Odpowiedzialność karna jednostki i polityczna analiza środowiska są odrębnymi pytaniami.

Pamięć o Alim przypomina, że przemoc skrajnej prawicy nie jest wyłącznie starciem równorzędnych bojówek. Ofiarą może być przypadkowy młody człowiek, którego wygląd wystarcza do uznania za wroga.

Rozłam Mégreta i MNR

Po dobrym wyniku FN w wyborach regionalnych 1998 roku pojawiła się możliwość wspólnych władz z prawicą. Mégret naciskał na strategię sojuszu i „narodowej prawicy”, Le Pen utrzymywał samodzielność oraz własną kontrolę. Konflikt doprowadził do rozłamu na przełomie 1998 i 1999 roku.22

Mégret zabrał znaczną część kadr oraz radnych, tworząc Mouvement national républicain. Spór o nazwę i znak rozstrzygnęły sądy. MNR proponował podobny program imigracyjny, lecz bardziej technokratyczny wizerunek i otwarcie na prawicę.

W wyborach europejskich 1999 roku obie listy poniosły osłabienie, a MNR z czasem zmarginalizował się. Le Pen zachował markę, lojalny elektorat i medialną rolę. Rozłam pokazał, że charyzmatyczna własność partii może być ważniejsza od liczby odchodzących urzędników.

21 kwietnia 2002 roku

W pierwszej turze wyborów prezydenckich Jean-Marie Le Pen zdobył 16,86 procent i wyprzedził socjalistycznego premiera Lionela Jospina. Rozdrobnienie lewicy, absencja, tematy bezpieczeństwa i trwały elektorat FN doprowadziły go do drugiej tury przeciw Jacques’owi Chiracowi.23

Miliony ludzi demonstrowały przeciw skrajnej prawicy. Partie od lewicy po część prawicy wezwały do „frontu republikańskiego”, a Chirac zdobył ponad 82 procent w drugiej turze. Le Pen nie był blisko prezydentury, ale przełamał symboliczną barierę.

Wynik uwidocznił paradoks izolacji. Front potrafił wejść do drugiej tury dzięki rozproszeniu konkurentów, lecz brak koalicjantów uniemożliwiał większość. Przyszła strategia Marine Le Pen będzie próbą obniżenia tego „szklanego sufitu”.

Ruchy identytarne u progu XXI wieku

Unité radicale powstała w 1998 roku, skupiając nacjonalistów rewolucyjnych, neopogan i radykalnych aktywistów. 14 lipca 2002 roku Maxime Brunerie próbował zastrzelić prezydenta Chiraca podczas parady. Był związany ze środowiskiem, choć organizacja zaprzeczała wiedzy o planie; rząd ją rozwiązał.24

Z części kadr powstały Bloc identitaire i młodzieżowe Génération identitaire. Nowa scena koncentrowała się na islamie, imigracji, lokalnej tożsamości i działaniach medialnych, takich jak dystrybucja zupy z wieprzowiną lub zajmowanie symbolicznych miejsc.

Identyitaryzm przejmował od Nowej Prawicy etnopluralizm, od nacjonalizmu rewolucyjnego aktywizm, a od nowych mediów estetykę krótkiego spektaklu. Zamiast jawnie ogłaszać wyższość biologiczną, mówił o nieprzekraczalnym prawie Europejczyków do zachowania własnej przestrzeni.

Marine Le Pen i sukcesja

Marine Le Pen została deputowaną europejską i wiceprzewodniczącą partii, stopniowo budując własne zaplecze. Opowiadała się za dédiabolisation — usunięciem najbardziej kompromitujących symboli, ograniczeniem antysemickich prowokacji i przedstawieniem FN jako republikańskiej obrony świeckości.25

Konkurowała o sukcesję z Bruno Gollnischem, reprezentującym bardziej tradycyjne skrzydło. W styczniu 2011 roku wygrała wybory przewodniczącej. Była to zmiana pokoleniowa i strategiczna, ale także sukcesja rodzinna: kontrola nad partią pozostała w kręgu Le Penów.

Do 2011 roku FN należał już przede wszystkim do europejskiej rodziny populistycznej radykalnej prawicy, łączącej natywizm, autorytaryzm i populizm, a nie do klasycznej partii faszystowskiej organizującej bojówki dla zniesienia wyborów. Genealogia neofaszystowska, negacjonizm założyciela i radykalne zaplecze pozostawały częścią jego historii oraz ograniczały wiarygodność normalizacji.

Jak klasyfikować FN lat 1972–2011

Jedna etykieta dla czterdziestu lat byłaby myląca. W latach siedemdziesiątych FN był koalicją skrajnej prawicy ze znaczącym rdzeniem neofaszystowskim. Po przełomie lat osiemdziesiątych stał się masową partią wyborczą, której program łączył natywizm, autorytaryzm, antyelitaryzm i preferencję narodową. Równolegle działały jawnie neonazistowskie FANE i PNFE oraz narodowo-rewolucyjny GUD.

Nie ma podstaw do nazywania każdego wyborcy FN faszystą. Nie ma też podstaw do odcięcia partii od założycielskich kadr i tolerowanych wypowiedzi jej przywódcy. Precyzja wymaga rozdzielenia genealogii, bieżącego programu, formy organizacyjnej, zaplecza i praktyki przemocy.

Najtrwalszym osiągnięciem FN było przeniesienie języka skrajnej prawicy do codziennej rywalizacji wyborczej. Imigracja stała się ramą dla bezrobocia, bezpieczeństwa, państwa opiekuńczego i narodowej historii. Marine Le Pen przejęła partię z zamiarem uczynienia tej ramy zdolną do zdobycia większości, a nie tylko protestu.