Demokracja nie narodziła się bez przemocy

Śmierć Francisca Franco 20 listopada 1975 roku nie usunęła jego urzędników, policjantów, wojskowych, sędziów ani działaczy Movimiento. Hiszpańska demokracja powstała przez reformę instytucji dyktatury, mobilizację opozycji i negocjacje prowadzone pod presją zamachów ETA, przemocy skrajnej lewicy, terroru państwowego oraz skrajnej prawicy. Popularna formuła „pokojowej transformacji” opisuje uniknięcie nowej wojny domowej, ale nie dosłowny brak ofiar.1

Skrajna prawica po Franco była niejednorodna. Búnker bronił instytucjonalnej ciągłości reżimu; Fuerza Nueva próbowała stworzyć masowy narodowo-katolicki ruch; liczne Falangi rywalizowały o dziedzictwo José Antonia; CEDADE rozwijała jawny neonazizm; uzbrojone grupy atakowały działaczy lewicy i nacjonalistów regionalnych. W następnych dekadach pojawiły się subkultury skinheadowskie, partie antyimigracyjne i wreszcie Vox — wyborcza radykalna prawica odmiennego typu.2

Nie prowadzi od nich jedna linia organizacyjna. Vox nie jest odtworzoną Falangą, a każdy krytyk autonomii regionów nie jest frankistą. Istnieją jednak ciągłości problemów: centralistyczna wizja narodu, kult jedności, wrogość wobec lewicy, spory o pamięć dyktatury, antyfeminizm i później nativizm. Osobny artykuł jest potrzebny właśnie po to, aby nie zamieniać tych związków w pochopne utożsamienie.

Búnker i obrona reżimu bez Franco

Mianem búnker określano środowiska nieprzejednanego frankizmu: byłych ministrów, część generalicji, działaczy Movimiento, hierarchów i publicystów skupionych między innymi wokół dziennika „El Alcázar”. Blas Piñar, José Antonio Girón de Velasco i inni bronili „zasad 18 lipca”, sprzeciwiali się legalizacji partii oraz autonomii regionów i widzieli monarchię Juana Carlosa jako kontynuację państwa, nie początek pluralizmu.3

Nie tworzyli jednego sztabu puczu. Mieli jednak dostęp do administracji, wojska i mediów, a ich retoryka przedstawiała demokratyzację jako zdradę poległych w wojnie domowej. Gdy premier Carlos Arias Navarro próbował ograniczonego otwarcia, nacisk nieprzejednanych i mobilizacja opozycji ujawniły niemożność zachowania dyktatury przez kosmetyczną reformę.

Król mianował w 1976 roku Adolfa Suáreza. Paradoksalnie dawny urzędnik Movimiento przeprowadził ustawę o reformie politycznej przez frankistowskie Kortezy. Referendum, legalizacja partii i wybory 1977 roku demontowały system jego własnymi procedurami. Dla skrajnej prawicy był to dowód, że zdrada pochodzi z wnętrza państwa.4

Fuerza Nueva Blasa Piñara

Fuerza Nueva powstała najpierw jako środowisko wydawnicze w 1966 roku, a następnie partia. Łączyła narodowy katolicyzm, antykomunizm, centralizm, korporacjonizm i wierność Franco. Piñar był charyzmatycznym mówcą; msze, pielgrzymki, rocznice 18 lipca i 20 listopada wiązały politykę z rytuałem religijnym oraz pamięcią zwycięzców.5

Partia nie ograniczała się do nostalgicznych emerytów. Fuerza Joven tworzyła młodzieżową przestrzeń munduru, dyscypliny i ulicznego starcia. Rozwój organizacji był znaczący: od dwóch nowych lokali w 1977 roku do sieci liczącej łącznie około 165 otwartych placówek w latach 1979–1982. Tygodnik „Fuerza Nueva” osiągał według badań około 45 tysięcy egzemplarzy nakładu, a szacunki liczby członków w szczytowym momencie sięgają 40–50 tysięcy.6

W 1979 roku koalicja Unión Nacional zdobyła około 380 tysięcy głosów, a Piñar mandat w Madrycie. Był to jedyny wyraźny sukces parlamentarny starej skrajnej prawicy. Partia pozostawała jednak rozdarta między legalną strategią a środowiskiem, które pochwalało przemoc. Piñar czasem usuwał sprawców kompromitujących napaści, zarazem budował kulturę polityczną, w której przeciwnik był antyhiszpańskim wrogiem.7

Po klęsce wyborczej 1982 roku Fuerza Nueva rozwiązała się jako partia. Część działaczy pozostała w stowarzyszeniach, wydawnictwach i małych ugrupowaniach. Przegrana pokazała, że pamięć Franco nie wystarczała do stworzenia szerokiej oferty w społeczeństwie, które chciało stabilizacji, Europy i modernizacji.

Falangi po Falange

Państwowa FET y de las JONS była podczas dyktatury organizacją podporządkowaną Franco, lecz przed i po jego śmierci różne środowiska twierdziły, że reprezentują „autentyczny” falangizm. Jedni bronili reżimu, inni oskarżali go o zdradę narodowego syndykalizmu przez sojusz z kapitalistami, monarchią i technokratami.8

Po 1975 roku działały między innymi Falange Española de las JONS, Falange Española de las JONS (Auténtica), Círculos Doctrinales José Antonio oraz późniejsze rozłamy. Spory dotyczyły własności nazwy i symbolu jarzma ze strzałami, stosunku do Piñara, katolicyzmu i strategii wyborczej. Wielość organizacji nie świadczyła o sile; ujawniała niezdolność do wyłonienia przywództwa.

Falangiści kultywowali antyliberalizm, imperium, jedność Hiszpanii, społeczną retorykę i kult José Antonia. Część grup posiadała bojówki Primera Línea, atakujące studentów i demonstrantów. Inne ograniczały się do wyborów, wydawnictw i rocznic. Dlatego klasyfikację trzeba stosować do konkretnej organizacji i etapu, a nie do samej historycznej nazwy.9

CEDADE i jawny neonazizm

Círculo Español de Amigos de Europa (CEDADE), założony w Barcelonie w 1966 roku, był jednym z najważniejszych powojennych ośrodków neonazizmu w Europie Zachodniej. Nazwa i kulturalna forma maskowały fascynację Hitlerem, rasizmem biologicznym, antysemityzmem oraz europejską wspólnotą „białych” narodów. Organizacja utrzymywała kontakty transnarodowe i publikowała teksty nazistowskie oraz negacjonistyczne.10

CEDADE liczyła raczej setki niż tysiące działaczy, lecz jej znaczenie wynikało z produkcji ideologii. Hiszpania późnego frankizmu i pierwszych dekad demokracji dawała schronienie części nazistowskich emigrantów oraz tolerowała działalność, która w RFN podlegałaby surowszym zakazom. W 1991 roku organizacja urządziła międzynarodowe spotkanie ku czci Legionu Condor.11

Wokół CEDADE i podobnych kręgów działały Juventudes Hitlerianas, Juventud Nacional-Revolucionaria, Movimiento Social Español, Partido Español Nacional-Sindicalista i Orden Nuevo. Liczne nazwy bywały szyldami małych, nakładających się grup. Używano ich do propagandy, gróźb i przypisywania odpowiedzialności za ataki, co utrudnia dziś ustalenie struktury sprawstwa.12

Rozwiązanie CEDADE w 1993 roku nie zakończyło negacjonizmu. Wydawcy Pedro Varela i krąg Librería Europa nadal rozpowszechniali literaturę nazistowską. Postępowania sądowe i zmiany prawa stopniowo ograniczały publiczną dystrybucję, ale Internet otworzył nowe kanały.

Montejurra 1976: skrajna prawica w sporze karlistów

9 maja 1976 roku podczas dorocznego zgromadzenia karlistów na górze Montejurra uzbrojeni napastnicy związani ze skrajną prawicą zaatakowali zwolenników Carlosa Hugona, którego nurt przeszedł w stronę socjalizmu samorządowego. Zginęli Ricardo García Pellejero i Aniano Jiménez Santos. Wśród napastników byli zagraniczni neofaszyści; pojawiały się powiązania z aparatem bezpieczeństwa.13

Wydarzenie pokazuje, że tradycja nie ma jednego politycznego znaczenia. Karliści walczyli w obozie Franco, lecz część ruchu stała się jego demokratyczną opozycją. Prawicowi sprawcy próbowali narzucić własnego pretendenta i zachować „krucjatowy” sens karlizmu. Amnestia oraz niewyjaśnione relacje państwowe wzmocniły poczucie bezkarności.

Montejurra nie była jeszcze regularnym początkiem jednej ogólnokrajowej strategii terrorystycznej. Była spektakularnym przykładem przenikania działaczy, zagranicznych najemników, dawnych służb i polityki dworu pretendenta.

Styczeń 1977 i masakra prawników z Atochy

23 stycznia 1977 roku podczas demonstracji za amnestią zabito młodego Arturo Ruiza. Następnego dnia policja zabiła Maríę Luz Nájera pociskiem dymnym. Wieczorem 24 stycznia uzbrojeni skrajni prawicowcy weszli do kancelarii prawników prawa pracy przy ulicy Atocha 55 w Madrycie i zastrzelili pięć osób, raniąc cztery.14

Ofiary były związane z ruchem robotniczym i Komunistyczną Partią Hiszpanii. Pogrzeb, zabezpieczany przez zdyscyplinowane służby porządkowe opozycji, stał się demonstracją pokojowej siły. Zamiast sprowokować chaos usprawiedliwiający interwencję wojska, zbrodnia przyspieszyła legitymizację PCE i ujawniła izolację terrorystów.15

Sprawcy mieli związki ze środowiskiem Fuerza Nueva i pionowym związkiem transportowym. Proces zakończył się wyrokami, lecz pytania o szersze sieci pozostały. Odpowiedzialność partii za atmosferę i kontakty nie jest tym samym co dowód wydania rozkazu; rozróżnienie chroni analizę przed teorią spiskową, nie unieważniając politycznego kontekstu.

Przemoc jako „strategia napięcia”

Badania Sophie Baby dokumentują setki działań skrajnej prawicy w okresie transformacji: pobicia, ataki na księgarnie i lokale, groźby, bomby, strzelaniny i zabójstwa. Około 30 procent badanych działań koncentrowało się w Madrycie, a 27 procent w Kraju Basków; kolejne skupiska istniały w Barcelonie, Walencji, Valladolid, Maladze i Sewilli.16

Termin „strategia napięcia” oznacza użycie przemocy i poczucia chaosu do skompromitowania demokracji oraz wywołania żądania wojskowego porządku. Nie dowiedziono jednego centrum kierującego każdą akcją. Istniała raczej konstelacja partyjnych bojówek, policjantów działających prywatnie lub służbowo, najemników, autonomicznych grup i tolerujących ich funkcjonariuszy.17

Batallón Vasco Español, Alianza Apostólica Anticomunista — „Triple A”, Anti-Terrorismo ETA oraz Grupos Armados Españoles atakowały baskijskich nacjonalistów i lewicę. Niektóre nazwy mogły zasłaniać działalność osób związanych z aparatem państwa. Późniejsze Grupos Antiterroristas de Liberación (GAL), działające przeciw ETA w latach osiemdziesiątych, były formą państwowego „brudnego konfliktu”, nie po prostu kolejną niezależną partią faszystowską.18

23 lutego 1981: pucz bez jednolitego projektu

23 lutego 1981 roku podpułkownik Guardia Civil Antonio Tejero wtargnął z uzbrojonymi ludźmi do Kongresu podczas głosowania nad premierem. Generał Jaime Milans del Bosch wyprowadził czołgi na ulice Walencji, a generał Alfonso Armada próbował przedstawić rozwiązanie z rządem koncentracji.19

Spiskowców łączyła wrogość wobec kryzysu państwa, autonomii regionów, legalnej PCE i przemocy ETA, ale nie posiadali jednego planu. Tejero odrzucił wielopartyjny gabinet Armady. Telewizyjne wystąpienie króla w mundurze, brak poparcia większości dowódców i fiasko opanowania państwa zakończyły próbę.

Skrajna prawica witała możliwość odwrotu od demokracji, ale nie „przeprowadziła” puczu jako jedna organizacja. Kluczowi byli wojskowi wychowani w reżimie. Klęska 23-F skompromitowała oczekiwanie na zbawczą interwencję armii i przyczyniła się do wyborczego rozpadu Fuerza Nueva.20

Dlaczego stara skrajna prawica przegrała

W wyborach 1982 roku wszystkie listy skrajnej prawicy łącznie pozostały głęboko poniżej jednego procenta. Konserwatywni wyborcy skupili się wokół Alianza Popular, centroprawica i socjaliści oferowali stabilną alternatywę, a pamięć wojny czyniła uliczną przemoc odstraszającą. Przemiany społeczne osłabiały narodowo-katolicki model rodziny i posłuszeństwa.21

Ordynacja premiowała większe partie, a drobne Falangi zwalczały się wzajemnie. Zdolność do organizowania rocznic nie przekładała się na odpowiedź na bezrobocie, europeizację i nowe style życia. Część dawnych elit włączyła się do demokratycznej prawicy bez przyjmowania programu neofaszystowskiego.

Marginalność wyborcza nie oznaczała końca przemocy. Małe środowiska mogły atakować migrantów, osoby LGBT, lewicowców i bezdomnych bez posiadania reprezentacji parlamentarnej. Zmieniła się natomiast relacja między nostalgicznym frankizmem a nowymi europejskimi wzorami radykalnej prawicy.

Skinheadzi, Bases Autónomas i przemoc lat dziewięćdziesiątych

Od lat osiemdziesiątych rozwijały się grupy neonazistowskich skinheadów, kibicowskie ultras i autonomiczne komórki. Bases Autónomas propagowały zdecentralizowaną „opór bez przywódcy”, antysemityzm i przemoc. Symbole III Rzeszy łączyły się z kulturą stadionową oraz muzyką RAC.22

11 listopada 1992 roku w Madrycie neonaziści zamordowali dominikańską migrantkę Lucrecię Pérez — zbrodnię często uznawaną za pierwszy szeroko rozpoznany rasistowski mord w demokratycznej Hiszpanii. W 1993 roku w Montanejos grupa skrajnie prawicowych młodych ludzi zabiła Guillem Agulló, antyfaszystowskiego działacza z Walencji.23

Takie przestępstwa nie były efektem masowej partii, ale środowiska, w którym odczłowieczający język, trening przemocy i grupowa tożsamość nadawały napaści sens polityczny. Państwo początkowo bywało skłonne traktować je jako bójki subkultur, tracąc ideologiczny wymiar sprawstwa.

Democracia Nacional, Alianza Nacional, España 2000 i Movimiento Social Republicano próbowały później łączyć uliczne zaplecze z wyborami. Różniły się dawką jawnego neonazizmu, narodowo-rewolucyjnej retoryki i populizmu antyimigracyjnego, lecz pozostały marginalne na poziomie krajowym.24

Plataforma per Catalunya i lokalna droga nativizmu

Plataforma per Catalunya (PxC), założona w 2002–2003 roku przez Josepa Angladę, unikała centralnego kultu Franco i budowała kampanie wokół imigracji, islamu, bezpieczeństwa oraz pierwszeństwa „ludzi stąd”. Największe sukcesy odnosiła w wyborach komunalnych w Katalonii, zwłaszcza tam, gdzie szybka zmiana demograficzna stawała się przedmiotem konfliktu.25

Była radykalną prawicą nativistyczną, ale w specyficzny sposób łączyła tożsamość katalońską z niechęcią do migrantów. Pokazuje to, że skrajna prawica w Hiszpanii nie musi zawsze przyjmować kastylijskiego centralizmu. Późniejsza Aliança Catalana połączyła kataloński separatyzm z islamofobią, konkurując z hiszpańskim nacjonalizmem Vox.26

PxC osiągnęła lokalną widoczność, lecz konflikty przywódcze i kryzys po 2014 roku doprowadziły do upadku; rozwiązała się w 2019. Jej doświadczenie pozostawiło repertuar: przeciwstawienie podatnika migrantowi, „zdrowego rozsądku” elitom i ochrony kultury prawom mniejszości.

Powstanie Vox

Vox założyli w 2013 roku byli działacze Partido Popular, między innymi Santiago Abascal, Alejo Vidal-Quadras i José Antonio Ortega Lara. Początkowo partia krytykowała PP z prawej strony za politykę wobec ETA, autonomii, podatków i kwestii obyczajowych. Przez kilka lat pozostawała wyborczo nieistotna.27

Kataloński kryzys niepodległościowy w 2017 roku nadał centralizmowi nową mobilizującą siłę. Vox żądał likwidacji lub głębokiego ograniczenia autonomii, delegalizacji separatystycznych organizacji oraz jednolitego państwa. Do programu dołączył restrykcyjną politykę migracyjną, pierwszeństwo obywateli w świadczeniach, sprzeciw wobec ustaw o przemocy ze względu na płeć i krytykę „ideologii gender”.28

Przełom nastąpił w wyborach andaluzyjskich 2018 roku: około 11 procent i 12 mandatów zakończyło długi okres bez krajowo istotnej radykalnej prawicy. W kwietniu 2019 Vox wszedł do Kongresu, a w listopadzie zdobył 52 mandaty i 15,1 procent głosów. W 2023 roku uzyskał 33 mandaty — mniej niż cztery lata wcześniej, lecz pozostał trwałym elementem systemu.29

Ideologia Vox: radykalna prawica, nie historyczna Falanga

Badacze najczęściej klasyfikują Vox jako populistyczną radykalną prawicę: łączy nativizm, autorytarny nacisk na porządek i populistyczne przeciwstawienie „żywej Hiszpanii” elitom. Partia działa w wyborach, nie posiada milicji i nie głosi likwidacji własności prywatnej przez syndykaty. Te różnice od Falangi są zasadnicze.30

Nacjonalizm Vox przedstawia naród jako historyczną, niemal rodzinną wspólnotę o jednej woli. Separatyści, „globaliści”, radykalna lewica i część ruchów feministycznych bywają opisywani nie jako legalni konkurenci, lecz jako zagrożenia dla samego istnienia Hiszpanii. Program „100 medidas para la España Viva” posługiwał się słowem przywołującym frankistowskie „Arriba España”, a zarazem wpisywał się we współczesny styl globalnej prawicy.31

Partia interpretuje historię przez rekonkwistę, imperium i ciągłość narodową. Krytykuje „czarną legendę” hiszpańskiego kolonializmu i politykę pamięci, oskarżając lewicę o dzielenie społeczeństwa. Nie jest to równoznaczne z oficjalnym żądaniem powrotu Franco. Selekcja chwalebnych epizodów i minimalizowanie przemocy dyktatury może jednak utrwalać nierówną pamięć zwycięzców.32

Migracja, islam i granice wspólnoty

Vox łączy nielegalną migrację z przestępczością, presją na usługi i utratą kulturowej spójności. Szczególnie eksponuje migrantów z Maroka oraz nieletnich przybywających bez opiekunów, używając skrótu MENA jako społecznej etykiety. Proponuje deportacje osób przebywających bez prawa pobytu i pierwszeństwo obywateli w części świadczeń.33

Państwo ma prawo kontrolować granice i dyskutować integrację. Nativistyczne przesunięcie następuje, gdy formalne obywatelstwo lub indywidualne zachowanie przestaje wystarczać, a pochodzenie i religia stają się trwałym podejrzeniem. Wówczas naród obywatelski zwęża się do kulturowo określonych „prawdziwych Hiszpanów”.

W Ceucie, Melilli, Andaluzji i Murcji temat migracji łączy się z realnymi napięciami dotyczącymi pracy, rolnictwa i granicy. Wyjaśnienie poparcia nie powinno sprowadzać ludzi do uprzedzenia; badanie problemów społecznych nie usprawiedliwia natomiast zbiorowego obwiniania migrantów.34

Płeć, rodzina i „ideologia gender”

Vox odrzuca prawną asymetrię ustawy o przemocy ze względu na płeć i proponuje ustawę o przemocy domowej obejmującą wszystkie ofiary. Krytykuje edukację seksualną, przepisy dotyczące praw osób trans, aborcję i część polityki LGBT. Rodzinę przedstawia jako naturalną instytucję zagrożoną przez ideologiczne państwo.35

Spór prawny o konstrukcję przestępstwa jest dopuszczalny w demokracji. Analizy dyskursu wskazują jednak, że partia nie tylko proponuje alternatywne środki, lecz delegitymizuje feminizm jako pasożytniczą elitę i pomniejsza strukturalny charakter przemocy wobec kobiet. Kontrmobilizacja płciowa stała się jednym z elementów łączących Vox z europejską radykalną prawicą.36

Kobieca obecność w partii nie przeczy takiej klasyfikacji. Radykalna prawica może promować liderki, równocześnie broniąc hierarchicznego lub komplementarnego modelu ról. Kluczowa jest treść instytucjonalna, nie płeć rzecznika.

Vox a przemoc i demokracja

Vox nie jest organizacją terrorystyczną ani neofaszystowską bojówką. Bierze udział w wyborach i sam bywa celem agresji. Nie należy przypisywać partii każdej napaści dokonanej przez osobę używającą podobnych haseł.37

Ocena demokratyczna obejmuje jednak stosunek do pluralizmu. Żądanie delegalizacji partii separatystycznych, traktowanie rządu jako nielegalnego, personalne ataki na media i organizacje społeczne oraz tolerowanie teorii „zastąpienia” ludności mogą tworzyć obraz przeciwnika pozbawionego prawa do udziału we wspólnocie. To logika autorytarnego nativizmu, nawet bez planu zamachu stanu.

Współpraca z PP w samorządach i regionach pokazuje proces normalizacji. Vox może wpływać na politykę językową, pamięć, kulturę, migrację i prawa mniejszości bez samodzielnego rządu centralnego. Tak jak w innych państwach, realne oddziaływanie mierzy się również przejmowaniem tematów przez konkurentów.38

Pamięć demokratyczna jako pole konfliktu

Ustawa o pamięci historycznej z 2007 roku i ustawa o pamięci demokratycznej z 2022 roku rozszerzyły uznanie ofiar, poszukiwanie zaginionych, usuwanie symboli i odpowiedzialność państwa za ekshumacje. Przeniesienie szczątków Franco z Doliny Poległych w 2019 roku zakończyło uprzywilejowany pochówek dyktatora w monumentalnym miejscu publicznym.39

PP krytykowała część rozwiązań, a Vox żądał uchylenia ustaw, przedstawiając je jako narzędzie zemsty i narzucania jednej historii. Rzeczywiście państwowa polityka pamięci musi pozostawiać swobodę badań i nie zastępować sądu historycznego ustawową prawdą. Nie wynika z tego równoważność wybranego rządu Republiki, wojskowego buntu i czterdziestoletniej dyktatury.

Rodziny ofiar nadal poszukują szczątków w tysiącach mogił. Konflikt nie jest wyłącznie symboliczną wojną elit: dotyczy prawa do nazwiska, miejsca pochówku i dokumentu. Skrajna prawica mobilizuje sprzeciw wobec pamięci, ponieważ asymetria odpowiedzialności podważa heroiczną opowieść o „narodowym ocaleniu”.

Bilans i klasyfikacja

Búnker i Fuerza Nueva reprezentowały postfrankistowską skrajną prawicę narodowo-katolicką. Broniły autorytarnego dziedzictwa, ale Fuerza Nueva próbowała legalnej polityki masowej, a nie prostego odtworzenia państwowej FET.

CEDADE i pokrewne grupy były neonazistowskie: przyjmowały rasizm, antysemityzm, kult Hitlera i negacjonizm. Część bojówek okresu transformacji należała do terrorystycznej skrajnej prawicy; jej relacje ze służbami wymagały każdorazowo dowodu, nie zbiorczej teorii.

Falangi zachowały ideologię faszystowską, lecz po 1975 roku pozostały rozdrobnione i marginalne. Skinheadowskie oraz autonomiczne sieci przeniosły neonazizm do subkultury i przemocy ulicznej.

Vox jest populistyczną radykalną prawicą, nie klasyczną partią faszystowską. Brak projektu monopartii i paramilitarnej rewolucji nie czyni jego nativizmu, autorytaryzmu i polityki wykluczającej obojętnymi. Hiszpański przypadek pokazuje zarazem nieciągłość i dziedzictwo: stary frankizm przegrał wybory, ale spór o jedność narodu, legalność różnicy i pamięć przemocy pozostał materiałem dla nowego ugrupowania.40

Demokracja nie wymaga przemilczenia zbrodni lewicy, ETA ani GAL. Wymaga symetrycznej godności ofiar i asymetrycznie dokładnego opisu instytucji: kto wystąpił przeciw wybranemu państwu, kto posiadał aparat przymusu, kto tworzył prawo i przez jak długi czas. Tylko taka precyzja pozwala odróżnić historyczną Falangę od Vox bez uznania, że współczesna radykalizacja jest przez to niewarta badania.