Faszyzm i skrajna prawica w Polsce 1939–1989

Streszczenie

Lata 1939–1989 nie są prostym epilogiem historii przedwojennych organizacji. Okupacja rozbiła ich struktury i skonfrontowała totalistyczne programy z rzeczywistością niemieckiego terroru, wojny rasowej i Zagłady. Po 1945 roku otwarty faszyzm utracił legalność i polityczny prestiż, lecz część ludzi, więzi organizacyjnych oraz wyobrażeń o narodzie, władzy i pluralizmie przetrwała. Najbardziej bezpośrednią ciągłość personalną tworzyło środowisko Bolesława Piaseckiego: od RNR „Falanga” i Konfederacji Narodu do koncesjonowanego przez komunistyczne państwo stowarzyszenia PAX.¹

Nie oznacza to, że Polska Ludowa była państwem faszystowskim. Była dyktaturą komunistyczną o odmiennej genealogii i doktrynie. W jej obrębie działały jednak nurty narodowo-komunistyczne, zdolne wykorzystywać antysemityzm, etniczne wykluczenie i monopolistyczną wizję narodu. U schyłku PRL obok oficjalnego nacjonalizmu pojawiły się małe środowiska opozycyjne odwołujące się do narodowego radykalizmu oraz rasistowska część sceny skinheadowskiej. Do ich opisu potrzebne są różne, niesprowadzalne do jednego słowa kategorie.²

Kwalifikacja całości: w latach 1939–1989 nie istniał w Polsce jednolity ruch faszystowski ani reżim faszystowski. Istniały natomiast: wojenne przekształcenia przedwojennego narodowego radykalizmu, instytucjonalne „życie pośmiertne” środowiska Falangi w PAX-ie, nacjonalistyczne nurty komunistycznej dyktatury oraz niewielkie organizacje narodowo-radykalne i neofaszystowskie u schyłku PRL.

Chronologia

Cezury wyznaczają zmianę warunków działania, nie nagłe znikanie ludzi i idei. Organizacja może zmienić nazwę, sojusz i publiczny język, zachowując część kadry albo wyobrażeń. Może też zachować nazwę tradycji, lecz zasadniczo zmienić program. Dlatego ciągłość trzeba każdorazowo wskazać: personalną, organizacyjną, doktrynalną, symboliczną albo wyłącznie deklarowaną.

Wojna jako cezura i sprawdzian idei

Wrzesień 1939 roku przerwał rozwój polskich projektów autorytarnych i totalistycznych. Nie pozwala odpowiedzieć na kontrfaktyczne pytanie, czy któryś z nich zdobyłby masowe poparcie lub władzę. Wojna przyniosła jednak rzeczywisty sprawdzian idei. Niemiecka okupacja nie była abstrakcyjnym „silnym państwem”, lecz polityką podboju, rasowej hierarchii, terroru, wyniszczenia elit i ludobójstwa. Wielu przedwojennych zwolenników totalizmu zrewidowało poglądy, walcząc przeciw nazistom albo obserwując skutki ich panowania. Inni zachowali przekonanie o potrzebie etnicznie jednorodnego, hierarchicznego narodu.

Wojna rozbiła także polityczne środowiska na odłamy konspiracyjne. Dawne przynależności nie tłumaczą automatycznie późniejszych wyborów. Członek organizacji o cechach faszystowskich mógł zostać ofiarą niemieckiego terroru i żołnierzem podziemia; walka z Niemcami nie usuwa natomiast automatycznie jego wcześniejszego antysemityzmu lub autorytaryzmu. Ocena musi rozdzielać ideologię, zachowanie wobec okupanta, stosunek do Zagłady, czyny wobec cywilów oraz powojenną ewolucję.³

Po 1945 roku powstał kolejny paradoks. Komunistyczne państwo legitymizowało się antyfaszyzmem, a zarazem mogło wykorzystywać nacjonalistyczne kadry, język jedności i antysemicką mobilizację. Grzegorz Krzywiec nazywa ten problem „skomplikowanym życiem pośmiertnym” polskiego faszyzmu: dawny ruch zniknął z legalnej sceny, ale część jego ludzi i wyobrażeń została włączona do nowego porządku.⁴ Nie znaczy to, że Polska Rzeczpospolita Ludowa była reżimem faszystowskim. Była dyktaturą komunistyczną o innej genealogii i doktrynie, wewnątrz której rozwijały się okresowo nurty narodowo-komunistyczne.

Okupacja: rozpad organizacji i ciągłość ludzi

Niemcy nie były dla polskich narodowych radykałów naturalnym sojusznikiem

Podobieństwo polskich projektów narodowo-radykalnych do faszyzmu nie oznaczało lojalności wobec III Rzeszy. Niemiecki nazizm uznawał Polaków za ludność podległą, planował kolonizację ziem polskich, prowadził masowy terror i zniszczył państwo. Dla polskich nacjonalistów Niemcy były historycznym przeciwnikiem i zagrożeniem dla narodowego istnienia. Dlatego mechaniczne równanie „faszysta = kolaborant niemiecki” fałszuje zarówno ideologię, jak i zachowanie konspiracji.

W okupowanej Europie istniały reżimy i ruchy kolaboracyjne, ale w Polsce Niemcy nie stworzyli rodzimego rządu porównywalnego z Vichy, państwem słowackim czy ustaszowską Chorwacją. Jednostkowa pomoc dla okupanta, donosicielstwo, udział w prześladowaniu Żydów i formacje pomocnicze są udokumentowanymi problemami, lecz nie złożyły się na legalny polski ruch faszystowski współrządzący krajem. Polityka niemiecka nie oferowała polskiej skrajnej prawicy realnego udziału w „nowym porządku”.⁵

Nieudana próba partii narodowosocjalistycznej i Polski Związek Wolności

W 1940 roku Erazm Samborski i Tadeusz Podgórski mieli uczestniczyć — obok Andrzeja Świetlickiego oraz ludzi kojarzonych z orientacją Władysława Studnickiego — w nieudanej próbie utworzenia polskiej partii narodowosocjalistycznej. Przekaz jest krótki i oparty na ograniczonej bazie źródłowej, dlatego nie wolno przedstawiać przedsięwzięcia jako rozwiniętej organizacji kolaboracyjnej bez dalszych dowodów.¹⁸

Znacznie wyraźniejszą drogą części dawnych narodowych socjalistów był opór. Członkowie Partii Narodowych Socjalistów i Narodowego Stronnictwa Pracy utworzyli Polski Związek Wolności. Inni, między innymi Henryk Rekść, Sergiusz Kościałkowski i Roman Kuchciak, działali w Armii Krajowej lub pozostałych strukturach podziemia. PZW należy klasyfikować jako antyniemiecką organizację konspiracyjną wyrosłą częściowo z narodowosocjalistycznych kadr, nie jako kontynuację faszystowskiej polityki pod okupacją.

Te dwa kierunki trzeba zachować równocześnie. Jedna słabo udokumentowana próba nie uzasadnia zbiorowego oskarżenia nurtu o kolaborację, a udział innych działaczy w oporze nie kasuje treści ich przedwojennych programów. Wojna rozstrzygała o konkretnych wyborach ludzi, nie automatycznie o wcześniejszej klasyfikacji ideologii.

Falanga, Konfederacja Narodu i Bataliony Uderzeniowe

Środowisko Bolesława Piaseckiego przeszło od RNR „Falanga” do wojennej Konfederacji Narodu. Organizacja zachowała ideę narodowej rewolucji, elitaryzm i projekt federacyjnego imperium słowiańskiego, a równocześnie prowadziła walkę z niemieckim okupantem. Jej Bataliony Uderzeniowe podjęły działania zbrojne, a następnie zostały scalone z Armią Krajową. Wojenny patriotyzm i ofiara członków są faktem; nie powodują jednak, że przedwojenny totalizm znika z genealogii środowiska.⁶

Okupacja zmieniała znaczenie słowa „rewolucja”. Przed 1939 rokiem miała obalić liberalny i sanacyjny porządek; podczas wojny mogła oznaczać odbudowę państwa oraz społeczną przebudowę po zwycięstwie. Programy konspiracyjne trzeba czytać jednocześnie jako kontynuację idei i odpowiedź na doświadczenie okupacji. Projekty powojennej federacji, gospodarki planowej i zdyscyplinowanego narodu nie były prostym przedrukiem programu Falangi.

ONR-ABC, Związek Jaszczurczy i Narodowe Siły Zbrojne

Kadry ONR-ABC i tajnej Organizacji Polskiej współtworzyły Związek Jaszczurczy, a później Narodowe Siły Zbrojne. NSZ były formacją niejednorodną, powstałą z połączenia różnych nurtów narodowych i wojskowych; nie można kwalifikować każdego żołnierza przez program przedwojennego ONR. Część NSZ scaliła się z Armią Krajową, część pozostała odrębna. Wrogiem były zarówno Niemcy, jak i — w perspektywie przyszłej dominacji — Związek Radziecki i komuniści.⁷

Spór o NSZ jest obciążony powojenną propagandą komunistyczną, późniejszą polityką pamięci i rzeczywistymi kontrowersjami: stosunkiem do Żydów, przypadkami zbrodni, konfliktami z lewicowym podziemiem oraz historią Brygady Świętokrzyskiej. Rzetelny opis nie powinien ani powtarzać zbiorowej etykiety „faszystowskich kolaborantów”, ani tworzyć oczyszczonego mitu, w którym antysemityzm i przemoc wewnętrzna nie istnieją. Potrzebne są ustalenia dotyczące konkretnego oddziału, rozkazu, miejsca i czasu.

Zagłada jako granica interpretacyjna

Przedwojenne programy wykluczenia Żydów rozwijały bojkot, segregację, pozbawianie praw i wymuszoną emigrację. Niemcy przeprowadzili projekt całkowitej zagłady, którego polskie organizacje nie stworzyły ani nie kontrolowały. Ta różnica sprawstwa i celu jest fundamentalna. Nie unieważnia pytania, jak wcześniejsza dehumanizacja wpływała na obojętność, szantaż, przemoc albo pomoc.⁸

Postawy członków narodowego podziemia obejmowały ratowanie Żydów, bierność, antysemicką propagandę i zbrodnie. Żadna jedna opowieść nie obejmuje całej skali. Klasyfikacja ideologii nie może zastąpić historii społecznej Zagłady, a indywidualny heroizm nie może służyć jako dowód niewinności całego nurtu. Odpowiedzialność można ustalić dopiero na podstawie badań lokalnych i źródeł osobowych.

Bolesław Piasecki i PAX: najbardziej bezpośrednia ciągłość personalna

Aresztowanie i wybór współpracy

Najbardziej wyrazistą linią między przedwojennym rodzimym faszyzmem a Polską Ludową jest biografia Bolesława Piaseckiego. Przywódca Falangi i Konfederacji Narodu został zatrzymany przez NKWD w 1944 roku. W nowym układzie politycznym zaproponował współpracę, uznając dominację Związku Radzieckiego i szukając miejsca dla własnego środowiska. Nie była to prosta konwersja na marksizm. Piasecki próbował połączyć katolicyzm, nacjonalizm, dyscyplinę organizacyjną i akceptację socjalistycznych przemian pod rządami komunistów.⁹

W 1945 roku otrzymał możliwość wydawania tygodnika „Dziś i Jutro”, a w 1947 roku powstało stowarzyszenie PAX. Koncesjonowana organizacja katolicka uzyskała wydawnictwa, prasę, przedsiębiorstwa i reprezentację polityczną. Dla państwa była narzędziem różnicowania środowisk katolickich i nacisku na hierarchię kościelną; dla Piaseckiego — bazą organizacyjną oraz sposobem zachowania wpływu dawnych kadr.

Co pozostało z Falangi

Ciągłość nie polegała na zachowaniu pełnego przedwojennego programu. Zniknęła perspektywa niezależnego przejęcia państwa przez narodowo-radykalną organizację, a geopolityczny antykomunizm został zastąpiony lojalnością wobec systemu. Pozostały: przywództwo Piaseckiego, kadrowy styl, prymat zwartej organizacji, nieufność wobec liberalnego pluralizmu, narodowa interpretacja polityki oraz przekonanie, że katolicy powinni uczestniczyć w wielkiej przebudowie społecznej zamiast bronić przedwojennego ładu.¹⁰

Krzywiec traktuje PAX jako najbardziej zinstytucjonalizowaną formę współpracy ludzi wywodzących się z rodzimego faszyzmu z reżimem komunistycznym. To mocna teza genealogiczna, nie proste stwierdzenie, że PAX w każdej dekadzie był partią faszystowską. Organizacja nie posiadała suwerenności, monopolu państwowego ani własnej bojówki zdolnej przeprowadzić narodową rewolucję. Działała jako podporządkowany partner w systemie partii komunistycznej.

Konflikt z Kościołem i udział w polityce państwa

W okresie stalinowskim PAX wspierał linię władz wobec Kościoła i próbował występować jako pośrednik reprezentujący „postępowych katolików”. Uczestniczył w kampaniach przeciw hierarchii, a dzieło Piaseckiego Zagadnienia istotne zostało umieszczone na kościelnym indeksie. Organizacja współtworzyła środowisko „księży patriotów” i korzystała z państwowego uprzywilejowania na rynku wydawniczym.¹¹

Po 1956 roku warunki działania uległy zmianie, lecz PAX pozostał częścią oficjalnego systemu. Wewnętrzne rozłamy pokazywały napięcie między bezwarunkową lojalnością wobec władz, katolicką tożsamością i ambicją własnej polityki. Długowieczność organizacji nie oznaczała niezmienności; badanie powinno oddzielać fazę stalinowską, okres popaździernikowy, kryzys 1968 roku i czas po śmierci Piaseckiego w 1979 roku.

Kategoria: narodowy komunizm czy neofaszyzm?

Określenie narodowy komunizm dobrze opisuje próbę legitymizacji systemu przez interes narodowy, geopolityczny realizm i katolickie uczestnictwo. Neofaszyzm wskazywałby silniejszą próbę odbudowy faszystowskiego rdzenia po 1945 roku. PAX mieści osoby i wyobrażenia wywodzące się z faszyzmu, ale jego realna funkcja była związana z komunistycznym państwem i konfliktem wewnątrz oficjalnego katolicyzmu. Najprecyzyjniej mówić o powojennym przekształceniu środowiska rodzimego faszyzmu w autorytarny narodowo-komunistyczny ruch koncesjonowany.

Nacjonalizm wewnątrz PRL: nie każdy przypadek jest ciągłością faszyzmu

Państwo komunistyczne i zmienny język narodu

Polska Ludowa była państwem monopartii, cenzury i policyjnej represji. Używała marksizmu-leninizmu, ale od początku potrzebowała również narodowej legitymizacji. Odbudowa, przesunięcie granic, pamięć wojny, stosunek do Niemiec i zależność od ZSRR tworzyły pole, na którym internacjonalistyczna doktryna mieszała się z polską narracją państwową. Podobieństwo mechanizmów — monopartii, wodzowskiego kultu, mobilizacji — nie czyni komunizmu odmianą faszyzmu. Inne były podmiot dziejowy, genealogia, własność i oficjalna definicja wroga.¹²

Wewnątrz aparatu działały jednak frakcje i kampanie wykorzystujące nacjonalizm. Szczególnie ważny jest rok 1968: walka o władzę, antysyjonistyczna propaganda i państwowa dyskryminacja obywateli pochodzenia żydowskiego doprowadziły do czystek i emigracji tysięcy ludzi. Kampania korzystała z antysemickich kodów, choć formalnie odróżniała „syjonizm” od żydowskości. Była działaniem komunistycznego państwa, a nie przejęciem go przez ruch faszystowski.¹³

„Partyzanci”, Grunwald i narodowa ortodoksja

Środowisko skupione wokół Mieczysława Moczara wykorzystywało pamięć partyzancką, patriotyczny etos i podejrzliwość wobec osób przedstawianych jako kosmopolityczne. W latach osiemdziesiątych Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” łączyło lojalność wobec systemu z agresywnym nacjonalizmem, antysemityzmem i atakami na demokratyczną opozycję. Takie organizacje pokazują, że skrajnie prawicowe treści mogą służyć reżimowi wywodzącemu się z innej tradycji.¹⁴

Kategoria faszyzacja jest tu użyteczna tylko wtedy, gdy precyzuje zapożyczone elementy: etniczne wykluczenie, teorię spisku, antysemityzm i monopol reprezentowania narodu. Nazwanie całego późnego PRL faszyzmem zacierałoby odpowiedzialność partii komunistycznej i utrudniało porównanie. Zarazem oficjalny antyfaszyzm nie powinien zasłaniać faktu, że władza tolerowała albo inicjowała nacjonalistyczne kampanie.

Opozycja narodowa przed 1989 rokiem

Różne drogi antykomunizmu

Antykomunistyczna opozycja nie była ideologicznie jednolita. Obejmowała demokratów, socjalistów, liberałów, konserwatystów, katolików i nacjonalistów. Odwołanie do narodu mogło bronić suwerenności oraz praw człowieka albo prowadzić do etnicznego ekskluzywizmu i odrzucenia demokracji. Opozycyjność wobec dyktatury nie przesądza więc o demokratycznym programie organizacji.

W części środowisk trwała tradycja Narodowej Demokracji, w innych — przedwojennego narodowego radykalizmu. Pojawiały się małe grupy i wydawnictwa, których znaczenie nie polegało na liczebności, lecz na przygotowaniu kadr oraz języka działającego po legalizacji życia politycznego. Granice między ruchem politycznym, kręgiem czytelniczym i subkulturą były płynne.

Narodowe Odrodzenie Polski

Narodowe Odrodzenie Polski powstało w 1981 roku. Podczas stanu wojennego działało w warunkach konspiracyjnych; w kolejnych latach środowisko rozbudowało działalność wydawniczą i sieć dystrybucji. Za ważne punkty odniesienia uznawało przedwojenny narodowy radykalizm, zwłaszcza tradycję Falangi. Grzegorz Krzywiec traktuje NOP jako istotne ogniwo powrotu skrajnej prawicy u schyłku PRL.¹⁵

NOP łączył antykomunizm z odrzuceniem liberalnej demokracji i później rozwijał kontakty z zachodnioeuropejską „trzecią pozycją”. Nie należy jednak przenosić wszystkich późniejszych deklaracji na organizację z 1981 roku. Program, kadry i międzynarodowe związki zmieniały się. Do klasyfikacji neofaszystowskiej prowadzą: deklarowana genealogia, antypluralizm, narodowa rewolucja, trzecio-pozycyjny synkretyzm i współpraca z zagranicznymi neofaszystami; każdy etap wymaga osobnej dokumentacji.¹⁶

Polska Wspólnota Narodowa

Polska Wspólnota Narodowa Bolesława Tejkowskiego wyrastała z innego zestawu inspiracji: etnicznego nacjonalizmu, panslawizmu, antysemityzmu, neopogańskich elementów i wrogości wobec części katolickiej tradycji. Jej późniejsza partia — PWN-Polskie Stronnictwo Narodowe — stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych marginalnych środowisk skrajnej prawicy początku transformacji.¹⁷

Przypadek ten pokazuje, dlaczego nie można utożsamiać polskiej skrajnej prawicy z katolickim integryzmem. Konkurujące organizacje inaczej definiowały religię, geopolitykę i pożądaną wspólnotę słowiańską. Łączyły je natomiast antyegalitaryzm, etniczna wizja narodu i wrogość wobec demokratycznego pluralizmu.

Bilans lat 1939–1989

Najtrwalszym skutkiem wojny nie było zachowanie przedwojennego ruchu w niezmienionej postaci, lecz rozproszenie jego dziedzictwa. Jedni narodowi radykałowie weszli do konspiracji i walczyli z niemieckim okupantem, inni po wojnie znaleźli miejsce w strukturach kontrolowanych przez komunistów, a jeszcze inne tradycje trwały w emigracji, prywatnym obiegu i niewielkich środowiskach opozycyjnych. Te odmienne drogi nie mogą być oceniane jedną zbiorową kwalifikacją.

PAX jest najważniejszym przypadkiem ciągłości ludzi i stylu organizacyjnego Falangi, ale jako ruch koncesjonowany pełnił funkcję wewnątrz komunistycznego systemu. Kampania 1968 roku i Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” pokazują z kolei, że antysemityzm oraz etniczny nacjonalizm mogły być narzędziami dyktatury o niefaszystowskiej genealogii. NOP i PWN zapowiadały pole organizacyjne po 1989 roku, lecz u schyłku PRL pozostawały małe. Następny okres przyniósł im legalność działania, konkurencję wyborczą, dostęp do transnarodowych sieci i nowe kanały rekrutacji.