Państwo stworzone przez inwazję

Ustasze byli chorwackim ultranacjonalistycznym, faszystowskim i terrorystycznym ruchem Ante Pavelicia. Przed wojną stanowili niewielką emigracyjną organizację prowadzącą walkę przeciw Jugosławii. W kwietniu 1941 roku nie zdobyli władzy w wyborach ani przez masową rewolucję: otrzymali ją po niemiecko-włoskiej napaści i rozbiorze państwa jugosłowiańskiego. Ogłoszone 10 kwietnia Niepodległe Państwo Chorwackie (NDH) obejmowało większość dzisiejszej Chorwacji oraz Bośnię i Hercegowinę.1

Nazwa „niepodległe” skrywała zasadniczą zależność. Włochy anektowały część Dalmacji, Niemcy i Włosi podzielili kraj na strefy wpływów, utrzymywali w nim wojska i ingerowali w decyzje. Jednocześnie NDH nie było wyłącznie bierną administracją okupanta. Ustasze stworzyli własne prawa rasowe, policję, milicję i system obozów, a masową przemoc wobec Serbów, Żydów, Romów i przeciwników podejmowali z własnej ideologicznej inicjatywy.2

Jugosławia i radykalizacja chorwackiego nacjonalizmu

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców powstało w 1918 roku z ziem o różnych tradycjach prawnych, religijnych i gospodarczych. Spór dotyczył tego, czy ma być scentralizowanym państwem jednego „trójimiennego” narodu, czy federacją uznającą odrębność historycznych krajów. Chorwacka Partia Chłopska Stjepana Radicia domagała się autonomii, ale działała jako ruch masowy i parlamentarny.3

Zastrzelenie Radicia i innych chorwackich deputowanych w parlamencie w 1928 roku pogłębiło kryzys. Król Aleksander w styczniu 1929 zawiesił konstytucję, rozwiązał partie i ustanowił dyktaturę, próbując narzucić integralną tożsamość jugosłowiańską. Represja i centralizacja dostarczyły separatystom argumentu, że kompromis jest niemożliwy. Nie przesądzały jednak o wyborze faszyzmu: większość chorwackich wyborców nadal popierała Partię Chłopską, nie ustaszy.4

Prawnik i poseł Ante Pavelić uciekł za granicę i w 1930 roku zorganizował Ustašę — Chorwacką Organizację Rewolucyjną. Sama nazwa oznaczała „powstańca”. Ruch dążył do rozbicia Jugosławii przez terror, a nie do demokratycznej federalizacji. Jego kadry szkoliły się w obozach we Włoszech i na Węgrzech dzięki wsparciu państw zainteresowanych osłabieniem Belgradu.5

Terroryzm emigracyjny

Ustasze przeprowadzali zamachy na linie kolejowe, urzędy i przedstawicieli państwa. Współpracowali z macedońską Wewnętrzną Macedońską Organizacją Rewolucyjną (VMRO). Najgłośniejszym skutkiem tej współpracy było zabójstwo króla Aleksandra i francuskiego ministra Louisa Barthou w Marsylii w październiku 1934 roku; strzelał działacz VMRO, a zamach przygotowała sieć ustaszowska.6

Faszystowskie Włochy traktowały emigrantów instrumentalnie. Zapewniały obozy, broń i ochronę, ale okresowo ograniczały działalność, kiedy potrzebowały poprawy stosunków z Jugosławią. Pavelić był zatem rewolucyjnym wodzem zależnym od patrona, który mógł uwięzić jego ludzi lub ponownie ich uruchomić.

W latach trzydziestych ruch rozwijał rasistowską i totalistyczną doktrynę. Naród miał być organiczną wspólnotą krwi, ziemi i historycznej misji; demokrację przedstawiano jako serbskie i masońskie oszustwo. Kult przemocy, wodza i bojownika czerpał z włoskiego faszyzmu, natomiast rosnący antysemityzm oraz biologiczne prawo zbliżały ustaszy do nazizmu.7

Kto był Chorwatem w ideologii ustaszowskiej

Najważniejszym wrogiem ruchu byli Serbowie, przedstawiani jako obcy „wschodni” element i narzędzie dominacji Belgradu. Różnica narodowa łączyła się z religijną: prawosławie utożsamiano z serbskością, a katolicyzm z chorwackim Zachodem. Polityczny konflikt został przekształcony w rzekomo egzystencjalną walkę ras i cywilizacji.8

Bośniackich muzułmanów propaganda uznawała za „kwiat narodu chorwackiego”, potomków średniowiecznych Chorwatów, którzy przyjęli islam. Miało to włączyć Bośnię do państwa bez uznania odrębnego narodu. W praktyce muzułmanie zajmowali różne stanowiska: część służyła NDH, część dołączała do partyzantów lub czetników, a wielu próbowało po prostu przetrwać wielostronną wojnę.9

Żydów i Romów określono w ustawach rasowych jako grupy przeznaczone do wykluczenia. Ustasze przejęli nazistowskie kategorie, ale stosowali je w lokalnym projekcie narodowego oczyszczenia. Ideologia nie była więc jedynie antyserbskim separatyzmem: obejmowała rasową przebudowę całego społeczeństwa.

Kwiecień 1941: rozbiór Jugosławii

Po przewrocie w Belgradzie, który obalił rząd przystępujący do paktu trzech, Niemcy i sojusznicy zaatakowali Jugosławię 6 kwietnia 1941 roku. Armia rozpadła się w kilkanaście dni. Niemcy początkowo liczyli na Vladka Mačeka, lidera Chorwackiej Partii Chłopskiej, lecz odmówił on objęcia władzy. Slavko Kvaternik ogłosił NDH w imieniu Pavelicia, zanim ten powrócił z Włoch.10

Pavelić przyjął tytuł Poglavnik — Wódz. Włochy narzuciły marionetkowego króla Tomisława II, który nigdy nie objął realnych rządów, oraz traktaty rzymskie oddające Dalmację. Utrata wybrzeża kompromitowała nacjonalistyczne hasło pełnej suwerenności. Reżim rekompensował tę słabość intensywną propagandą i przemocą wobec wewnętrznych „obcych”.11

Granice NDH obejmowały ludność, której znaczna część nie uważała się za Chorwatów: około dwa miliony Serbów, setki tysięcy muzułmanów, Żydów i Romów. Próba stworzenia jednolitego państwa etnicznego z tak zróżnicowanego obszaru od początku zakładała przymus.

Państwo wodzowskie i aparat terroru

Partie rozwiązano, parlament nie sprawował realnej kontroli, a władza należała do Poglavnika i mianowanych funkcjonariuszy. Ustaša jako ruch miała struktury polityczne i milicję; obok niej istniała regularna Domobrana. Policję polityczną i system obozów nadzorowały wyspecjalizowane służby, początkowo Ustaška nadzorna služba (UNS).12

Reżim próbował objąć społeczeństwo organizacjami młodzieży, kobiet, pracowników i zawodów. Mundur, salut, masowe ceremonie oraz kult poległych przedstawiały małą przedwojenną konspirację jako ucieleśnienie całego narodu. Przynależność otwierała drogę do stanowisk, mieszkań i majątku odebranego ofiarom.

Władza nie była jednak jednolita. Rywalizowały frakcje, wojsko regularne, milicja, lokalni dowódcy oraz przedstawiciele niemieccy i włoscy. Państwo traciło kontrolę nad prowincją w miarę rozwoju powstania. Fragmentacja nie łagodziła przemocy; mogła zwiększać arbitralność, bo lokalne grupy działały bez skutecznego nadzoru.13

Prawo rasowe i wywłaszczenie

Już pod koniec kwietnia 1941 roku wydano dekrety o przynależności rasowej i ochronie „aryjskiej krwi i honoru narodu chorwackiego”, wzorowane na ustawach norymberskich. Żydzi i Romowie tracili prawa, byli usuwani z pracy, szkół i organizacji. Nakazano oznakowanie, rejestrację oraz przejmowanie przedsiębiorstw i mieszkań.14

Równocześnie prawo o ochronie narodu i państwa pozwalało karać śmiercią szeroko pojęte naruszenia „interesów życiowych” NDH. Sądy doraźne tworzyły fasadę legalności, ale wiele egzekucji odbywało się bez procedury. Prawo nie ograniczało terroru — wskazywało grupy, wobec których można go było stosować.

Wywłaszczenie miało wymiar społeczny. Ustasze, urzędnicy i zwykli nabywcy korzystali z przejętych sklepów, gospodarstw, mebli oraz mieszkań. Powstawała grupa materialnie zainteresowana trwałością prześladowań. Ideologia rasowa została wpisana w codzienny obieg własności.

Masowa przemoc wobec Serbów

Wiosną i latem 1941 roku oddziały ustaszowskie przeprowadzały masakry w serbskich wsiach, między innymi w Gudovacu, Glini, okolicach Banja Luki, Kordunie, Baniji, Lice i Hercegowinie. Mężczyzn, kobiety i dzieci zabijano w domach, stodołach, cerkwiach i nad dołami. W Glini ludzi zamknięto w cerkwi i zamordowano; budynki prawosławne niszczono lub przejmowano.15

Przemoc miała stworzyć nieodwracalny fakt demograficzny. Popularną formułę polityki — część Serbów zabić, część wypędzić, część nawrócić — przypisuje się różnym ustaszowskim dygnitarzom i jej dosłowne autorstwo jest sporne. Jako opis praktyki trafnie jednak wskazuje trzy powiązane narzędzia: mord, deportację i przymusową asymilację.16

USHMM szacuje, że władze NDH zabiły od 320 do 340 tysięcy serbskich mieszkańców Chorwacji i Bośni w okresie rządów ustaszowskich. Inni badacze proponują odmienne przedziały w zależności od terytorium i rozdzielenia ofiar ustaszy, Niemców, Włochów oraz walk wewnętrznych. Liczb nie należy używać jako narodowej licytacji; potwierdzają skalę prześladowania o charakterze ludobójczym.17

Przymusowe konwersje i rola Kościoła

Reżim zamknął lub zniszczył wiele cerkwi, wypędzał duchownych prawosławnych i naciskał na Serbów, aby przechodzili na katolicyzm. Konwersja mogła być warunkiem zachowania domu albo życia, choć nie zawsze chroniła przed późniejszym aresztowaniem. Państwo powołało w 1942 roku kontrolowany Chorwacki Kościół Prawosławny, próbując odciąć wiernych od serbskiej instytucji narodowej.18

Katolicyzm stanowił ważny element legitymizacji NDH, ale postawy duchowieństwa były zróżnicowane. Niektórzy księża należeli do ustaszy, uczestniczyli w administracji lub zbrodniach i propagowali konwersje. Inni protestowali, pomagali prześladowanym albo ginęli jako przeciwnicy. Arcybiskup Alojzije Stepinac początkowo powitał państwowość, później krytykował rasizm i niektóre zbrodnie, lecz jego publiczna oraz instytucjonalna odpowiedź pozostaje przedmiotem sporu historycznego.19

Utożsamianie całego Kościoła i wszystkich katolików z ustaszami byłoby fałszywe. Równie fałszywa byłaby opowieść, w której religijne instytucje nie miały żadnego udziału w legitymizowaniu reżimu i przymusowej asymilacji.

Pierwszy system obozów: Danica, Jadovno i Pag

Obóz Danica koło Koprivnicy powstał już w kwietniu 1941 roku. W kolejnych miesiącach uruchomiono między innymi kompleks Gospić–Jadovno–Pag. Więźniów transportowano do górskich miejsc egzekucji, zrzucano do krasowych jam albo zabijano w obozach na wyspie Pag. Ofiarami byli przede wszystkim Serbowie i Żydzi, a także przeciwnicy polityczni.20

Kiedy Włosi ponownie zajęli swoją strefę latem 1941 roku, zlikwidowali kompleks, częściowo z obawy, że chaotyczny terror napędza powstanie i destabilizuje okupację. Ustasze przenieśli ocalałych oraz aparat do nowych ośrodków. Zależność od Włoch mogła chwilowo ograniczać jedne miejsca zbrodni, lecz nie zniosła polityki eksterminacyjnej.

Jasenovac: własny system koncentracyjny NDH

Kompleks Jasenovac powstawał od sierpnia 1941 roku nad Sawą. Obejmował kolejne obozy, zakłady pracy i miejsca egzekucji, w tym Krapje, Bročice, Ciglanę, Kozarę oraz Starą Gradiškę przeznaczoną między innymi dla kobiet i dzieci. Pilnowała go policja polityczna i milicja ustaszowska, nie niemieckie SS.21

Więźniowie cierpieli głód, choroby, mróz, przeludnienie i wyczerpującą pracę. Strażnicy dokonywali indywidualnych oraz masowych mordów przy użyciu broni palnej, noży, młotów i innych narzędzi. Egzekucje odbywały się po obu stronach Sawy, szczególnie w Donjej Gradinie. Brak przemysłowych komór gazowych nie czyni obozu mniej zbrodniczym; pokazuje inną technikę zabijania.22

Jasenovac był jednocześnie obozem pracy, koncentracji, terroru i masowej śmierci. Etykieta „bałkański Auschwitz” ma siłę retoryczną, ale może zacierać różnice organizacyjne. Auschwitz należał do niemieckiego systemu SS i posiadał centrum natychmiastowej zagłady gazowej; Jasenovac był centralną instytucją ustaszowskiego państwa i miejscem zabijania wieloma metodami.

Ofiary Jasenovca i wojna liczb

USHMM szacuje liczbę zamordowanych w kompleksie na 77–99 tysięcy: 45–52 tysiące Serbów, 12–20 tysięcy Żydów, 15–20 tysięcy Romów oraz 5–12 tysięcy Chorwatów i muzułmanów będących przeciwnikami reżimu. Jasenovac Memorial Site prowadzi imienną bazę, która obecnie obejmuje ponad 83 tysiące osób i jest otwarta na uzupełnienia.23

W socjalistycznej Jugosławii długo powtarzano liczbę około 700 tysięcy ofiar, niepopartą późniejszymi badaniami demograficznymi i imiennymi. W nacjonalistycznej reakcji część autorów chorwackich minimalizowała zbrodnię lub przedstawiała obóz głównie jako powojenny ośrodek komunistyczny. Oba użycia traktują umarłych jako argument polityczny.

Niepewność nie oznacza dowolności. Dokumenty zostały częściowo zniszczone, ludność przemieszczała się, a ofiary jednego miejsca mogły trafiać do wielu spisów. Najlepszą praktyką jest podawanie przedziałów, kryteriów oraz nazw instytucji badawczej, a równolegle rozwijanie bazy imiennej. Każdy rekord odtwarza osobę zamiast abstrakcyjnego symbolu.24

Zagłada Żydów w NDH

Przed wojną na terytorium przyszłego NDH mieszkało około 39 tysięcy Żydów, w tym uchodźcy. Ustasze aresztowali ich, odbierali majątek i deportowali do obozów Danica, Jadovno, Đakovo, Loborgrad, Tenja i Jasenovac. Kobiety i dzieci w Đakovie umierały z głodu i tyfusu; po przejęciu obozu przez ustaszy około 2,4 tysiąca pozostałych więźniów wywieziono do Jasenovca i zamordowano.25

W 1942 i 1943 roku władze NDH przekazały Niemcom około siedmiu tysięcy Żydów, których deportowano do Auschwitz. Część ludzi schroniła się we włoskiej strefie okupacyjnej, gdzie miejscowe władze, mimo sojuszu Mussoliniego z Hitlerem, często opóźniały wydanie uchodźców. Po kapitulacji Włoch w 1943 roku partyzanci ewakuowali część więźniów obozu na wyspie Rab.26

Ponad 30 tysięcy Żydów z NDH zostało zamordowanych w kraju lub niemieckich obozach. Zagłada była wynikiem współpracy, lecz nie wyłącznie niemieckiego rozkazu: miejscowe prawo, obozy, grabież i egzekucje powstały z inicjatywy ustaszowskiego aparatu.

Zagłada Romów

Romowie zostali objęci rasową definicją i deportacjami. Od wiosny 1942 roku całe rodziny kierowano do Jasenovca, szczególnie do Ušticy i Donjej Gradiny. Większość mordowano wkrótce po przybyciu. Brak pełnych przedwojennych spisów oraz marginalizacja ocalałych utrudniają odtworzenie liczby ofiar.27

USHMM ocenia, że władze chorwackie zamordowały co najmniej 25 tysięcy Romów z Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny, z czego 15–20 tysięcy w systemie Jasenovac. Zniszczeniu uległy całe społeczności. Romowie powinni być wymieniani jako samodzielna kategoria ofiar, nie dopisek do historii innych grup.28

Dzieci jako więźniowie i ofiary

W wyniku operacji przeciw partyzantom na Kozarze w 1942 roku dziesiątki tysięcy cywilów trafiły do obozów. Dzieci oddzielano od rodziców, umieszczano w Starej Gradišce, Jastrebarsku, Sisaku i innych ośrodkach. Umierały z głodu, chorób i przemocy; część przekazano rodzinom lub instytucjom po zmianie tożsamości.29

Diana Budisavljević, Austriaczka mieszkająca w Zagrzebiu, wraz z siecią współpracowników organizowała żywność, transport i przyjęcie tysięcy dzieci. Prowadziła kartotekę ułatwiającą odnalezienie rodzin. Pomoc wymagała negocjowania z instytucjami reżimu, Czerwonym Krzyżem, Kościołem i osobami prywatnymi; nie była dziełem jednego samotnego bohatera.30

Wojna wielostronna: partyzanci i czetnicy

Terror ustaszy wywołał oraz radykalizował powstanie. W wielu regionach serbscy chłopi chwytali za broń, aby bronić rodzin. Ruch oporu szybko podzielił się na komunistycznych partyzantów Josipa Broza Tity, walczących o wielonarodową federację, oraz czetników związanych z serbskim monarchizmem. Granice między samoobroną, kolaboracją i lokalną zemstą zmieniały się w czasie.31

Partyzanci budowali masowy ruch obejmujący Serbów, Chorwatów, muzułmanów, Żydów i inne grupy, ale również dokonywali represji oraz powojennych egzekucji. Czetnicy walczyli z ustaszami, lecz część oddziałów współpracowała taktycznie z Włochami lub Niemcami i popełniała masakry Chorwatów oraz muzułmanów. Opis zbrodni NDH nie powinien prowadzić do idealizacji wszystkich jego przeciwników.32

Niemieccy i włoscy dowódcy krytykowali niekiedy ustaszowski chaos, ponieważ napędzał rebelię. Sami prowadzili brutalne pacyfikacje, rozstrzeliwali zakładników i wspierali satelickie państwo. Konflikt nie był więc starciem „cywilizowanych okupantów” z niekontrolowanym lokalnym barbarzyństwem, lecz systemem nakładających się okupacji i wojen domowych.

Płeć, rodzina i mobilizacja

Reżim przedstawiał kobietę jako matkę przyszłych Chorwatów, strażniczkę religii i gospodarstwa. Organizacja kobieca ruchu prowadziła opiekę, szkolenia i propagandę, ale polityczne centrum pozostawało męskie. Prawo oraz praktyka wynagradzały wielodzietność „rasowo wartościowych” rodzin, podczas gdy rodziny prześladowanych rozdzielano, deportowano i pozbawiano dzieci.33

Młodzież ustaszowska miała wychować pokolenie całkowicie wierne Poglavnikowi. Obozy, sport, mundury, musztra i nauczanie historii budowały wojenny model obywatelstwa. W warunkach partyzanckiej wojny wielu młodych ludzi trafiało jednak do konkurencyjnych armii, a zdolność państwa do pełnej indoktrynacji była ograniczona.

Gospodarka grabieży i pracy przymusowej

NDH znajdowało się pod presją potrzeb niemieckiej machiny wojennej, utraty części wybrzeża i zerwanych szlaków. Państwo przekazywało surowce, żywność i robotników, a inflacja oraz braki uderzały w cywilów. Setki tysięcy ludzi przemieszczały się jako uchodźcy, deportowani lub rodziny żołnierzy.34

„Aryzacja” żydowskich i serbskich przedsiębiorstw nie była racjonalną reformą. Doświadczeni właściciele i pracownicy znikali, a ich majątek przejmowali nominaci, działacze i instytucje. Grabież finansowała aparat oraz wiązała beneficjentów z reżimem, lecz pogłębiała dezorganizację.

Więźniowie obozów wykonywali pracę w warsztatach, cegielni, rolnictwie i przy budowie wałów. Propaganda używała nazwy „obozy pracy i zbiorcze”, aby ukryć terror. Praca mogła czasowo przedłużyć życie osoby posiadającej potrzebną umiejętność, ale nie dawała ochrony przed selekcją i egzekucją.

Rozpad i ostatnia zbrodnia Jasenovca

Po kapitulacji Włoch Niemcy przejęli ich strefę, a partyzanci rozszerzali kontrolę. Reżim utrzymywał się dzięki Osi do wiosny 1945 roku. W obliczu klęski strażnicy próbowali zniszczyć ślady Jasenovca, wykopywali i palili zwłoki, mordowali więźniów oraz wysadzali zabudowania.35

22 kwietnia 1945 roku około sześciuset więźniów obozu Ciglana podjęło próbę ucieczki; przeżyła tylko część. Osobny bunt nastąpił w zakładzie skórzanym. Data jest dziś dniem pamięci ofiar Jasenovca. Ostatnia akcja więźniów przypomina, że ofiary podejmowały decyzje, tworzyły sieci pomocy i stawiały opór nawet w warunkach skrajnej przewagi sprawców.36

Pavelić uciekł przez Austrię i Włochy, następnie do Argentyny. Po zamachu w 1957 roku przeniósł się do Hiszpanii Franco, gdzie zmarł. Część funkcjonariuszy osądzono w Jugosławii, inni żyli w diasporze i tworzyli organizacje kontynuujące radykalny nacjonalizm.37

Bleiburg, represje powojenne i rywalizacja pamięci

W maju 1945 roku kolumny żołnierzy NDH, innych kolaborantów i cywilów wycofały się ku Austrii. Brytyjczycy odmówili przyjęcia kapitulacji części z nich i przekazali ich partyzantom. Nastąpiły egzekucje bez sądu oraz marsze więźniów, podczas których zginęły tysiące ludzi. Zbrodnie powojenne wymagają badania i upamiętnienia.38

Nie są jednak „odpowiedzią liczbową” unieważniającą Jasenovac. Ofiara bezprawnej egzekucji w 1945 roku pozostaje ofiarą niezależnie od wcześniejszej przynależności, lecz zbrodnia zwycięzców nie zmienia natury rasowego państwa z lat 1941–1945. Łączenie wszystkich zabitych w jedną niezróżnicowaną kategorię zaciera sprawców, czas i przyczynę śmierci.

W socjalistycznej Jugosławii hasło „braterstwa i jedności” ograniczało otwarte badanie narodowych odpowiedzialności, a Jasenovac stał się rytuałem państwowym. W latach osiemdziesiątych i podczas wojen jugosłowiańskich liczby ofiar wykorzystywano do mobilizacji strachu. Serbska propaganda wyolbrzymiała je i przenosiła winę na współczesnych Chorwatów; chorwacki rewizjonizm minimalizował obóz i rehabilitował symbole NDH.39

Kwalifikacja i odpowiedzialność

Ustasze byli ruchem faszystowskim, nie tylko separatystycznym lub terrorystycznym. Tworzyli mit odrodzenia czystego narodu, kult wodza, partię-milicję, państwo monopartyjne, organizacje masowe i prawo rasowe. Przemoc miała przekształcić demografię oraz stworzyć nowego obywatela. Katolickie odniesienia i szczególna obsesja antyserbska nadawały temu faszyzmowi lokalną postać.

NDH było satelickim państwem Osi, ale posiadało sprawczość. Niemcy i Włochy umożliwili jego powstanie, ograniczali suwerenność i uczestniczyli w wojnie okupacyjnej. Ustaszowski aparat sam projektował jednak represje, prowadził własne obozy i mordował bez potrzeby stałego niemieckiego kierowania.

Ofiary należały do wielu grup, a największą stanowili Serbowie. Żydzi byli mordowani w ramach Zagłady zarówno w obozach NDH, jak i po przekazaniu Niemcom. Romowie padli ofiarą niemal całkowitego zniszczenia własnych społeczności. Ginęli również chorwaccy i muzułmańscy przeciwnicy, komuniści, duchowni, działacze chłopscy i ludzie pomagający prześladowanym.

Precyzja terminów i liczb ma tu wymiar etyczny. Pozwala nazwać faszystowski projekt bez przypisywania zbiorowej winy dzisiejszym narodom, odróżnić dokumentowany przedział od propagandowej liczby oraz przywracać ofiarom nazwiska. Krytyka ustaszy nie jest krytyką chorwackiej państwowości jako takiej; jest obroną poglądu, że niepodległość nie usprawiedliwia rasowego prawa, obozu i ludobójstwa.