Faszyzm nie był jednym ruchem

Był rodziną radykalnie nacjonalistycznych ideologii, organizacji i reżimów, które obiecywały odrodzenie wspólnoty przez dyscyplinę, wykluczenie, przemoc i podporządkowanie pluralizmu politycznego nadrzędnej woli narodu albo państwa. W różnych krajach łączył się z odmiennymi tradycjami: katolicyzmem, militaryzmem, rasizmem, syndykalizmem, monarchizmem, kolonializmem lub rewolucyjną retoryką społeczną.1

Ten serwis jest historyczno-akademickim atlasem faszyzmów i faszyzacji. Nie ogranicza się do Włoch Mussoliniego i Niemiec Hitlera. Obejmuje ruchy rdzeniowe, ich naśladowców, selektywnych sympatyków, autorytarne reżimy przejmujące faszystowskie narzędzia oraz rodzime projekty dochodzące do podobnych rozwiązań inną drogą.

Opis nie jest aprobatą. Faszyzm i nazizm prowadziły do dyktatur, agresywnych wojen, okupacji, masowych represji oraz ludobójstwa. Symbolika pojawia się wyłącznie jako przedmiot krytycznej analizy, zawsze wraz z kontekstem sprawców, ofiar i skutków.

Polska: faszyzacja, przekształcenia i radykalizacja

Największa część atlasu dotyczy Polski. Pokazujemy nie tylko grupy, które umieściły słowo „faszystowski” w nazwie, lecz całe spektrum projektów antydemokratycznych i totalistycznych: przedwojenne korzenie kultu dyktatury i czynu, pierwsze partie faszystowskie lat 20., ewolucję endecji, Młodzież Wszechpolską, Obóz Wielkiej Polski, ONR, Falangę, ONR-ABC, sanację, OZN, młodopiłsudczykowskie laboratoria totalizmu, narodowych syndykalistów, neopogańską Zadrugę i narodowosocjalistyczny „plankton”. Dalej śledzimy wojenne losy tych środowisk, PAX, nacjonalizm w PRL, NOP, rasistowskie subkultury, transformację po 1989 roku i współczesną radykalną prawicę.2

Każdy ruch otrzymuje możliwie precyzyjną kwalifikację. Nie uznajemy jednak, że środowisko znika z historii faszyzmu tylko dlatego, że nie spełnia wszystkich cech typu idealnego. Badamy kierunek przemiany: stosunek do wolnych wyborów, praw jednostki, mniejszości, monopartii, wodza, przemocy, mobilizacji, wojny i państwa totalnego.

Jak korzystać z atlasu

  • Podstawy wyjaśniają definicje oraz różnice między faszyzmem, autorytaryzmem i totalitaryzmem.
  • Polska przedstawia głównych aktorów, mniejsze organizacje, powojenne przekształcenia i infrastruktury wykluczenia.
  • Rosja i Ukraina obejmuje czarne sotnie, rosyjski faszyzm emigracyjny, Pamiat´ i RNE, putinizm, OUN-UPA, współczesną ukraińską skrajną prawicę oraz organizacje uczestniczące w wojnie.
  • Europa pozwala porównać reżimy i ruchy. Rozbudowane cykle włoski i niemiecki prowadzą od dziewiętnastowiecznych genealogii przez dyktatury i zbrodnie po neofaszyzm, radykalną prawicę oraz współczesne spory klasyfikacyjne.
  • Poza Europą pokazuje transfery idei do Japonii, Brazylii i USA.
  • Mechanizmy prowadzą przez mit odrodzenia, wodzostwo, propagandę, bojówki, korporacjonizm i militaryzację młodzieży.
  • Metodologia i polityka źródeł opisuje reguły kwalifikowania, cytowania i korygowania materiałów.

Nie tylko etykiety

Ruch może odrzucać nazwę „faszyzm”, a jednocześnie przejmować kult młodości, przemoc polityczną, model monopartii czy projekt etnicznego oczyszczenia. Inny może kopiować mundur i salut, lecz pozostać małą, doktrynalnie pustą grupą. Jeszcze inny autorytarny reżim może rozbroić partię faszystowską, zachowując część jej aparatu mobilizacji. Dlatego atlas porównuje program, organizację, praktykę i ewolucję, a autoidentyfikację traktuje tylko jako jeden z dowodów.3

Materiał otwarty na korekty

Każdy artykuł kończy się przypisami. Pierwszeństwo mają monografie naukowe, źródła pierwotne, archiwa, muzea pamięci i recenzowane opracowania. Tam, gdzie badacze się nie zgadzają — na przykład w ocenie frankizmu, Japonii imperialnej, sanacji czy współczesnego putinizmu — przedstawiamy zakres sporu zamiast udawać pewność.

Przypisy i źródła

  1. Roger Griffin, The Nature of Fascism, 1991; Robert O. Paxton, The Anatomy of Fascism, 2004; United States Holocaust Memorial Museum, „Fascism”. ↩
  2. Jarosław Tomasiewicz, Naprawa czy zniszczenie demokracji?, 2012, s. 9–428; tenże, W kierunku nacjokracji, 2019, s. 9–369; tenże, W poszukiwaniu nowego ładu, 2021, s. 9–508; Grzegorz Krzywiec, „Fascism in People's Poland”, 2025, s. 165–184. ↩
  3. Tomasiewicz, Naprawa czy zniszczenie demokracji?, s. 19–28, 419–428; Tomasiewicz, W kierunku nacjokracji, s. 9–28, 365–369. ↩