Kilka amerykańskich skrajnych prawic

Ku Klux Klan, German American Bund, Silver Legion, ruch księdza Charlesa Coughlina i izolacjonistyczny America First Committee nie były jedną organizacją. Klan wyrósł z rodzimego systemu białej supremacji i terroru; Bund był amerykańską filią środowiska nazistowskiego; Srebrne Koszule tworzyły apokaliptyczny ruch faszystowski; Coughlin mobilizował radiowy antysemityzm; America First skupiał bardzo różnych przeciwników wejścia do wojny, z których tylko część należała do skrajnej prawicy.1

Precyzyjne rozróżnienie zapobiega dwóm błędom. Nie wolno nazywać każdej konserwatywnej lub izolacjonistycznej postawy faszyzmem. Nie wolno też uznać amerykańskiego rasizmu za „nie dość faszystowski”, by znaleźć się w historii antydemokratycznej mobilizacji. Europejscy faszyści uczyli się z amerykańskiego prawa rasowego, a amerykańscy radykałowie tłumaczyli faszystowski repertuar na język konstytucji, chrześcijaństwa i Ojców Założycieli.2

Pierwszy Klan: kontrrewolucja po zniesieniu niewolnictwa

Pierwszy Ku Klux Klan powstał po wojnie secesyjnej w 1865 lub 1866 roku w Tennessee. Byli konfederaci przekształcili klub w tajną sieć przemocy przeciw wyzwolonym Afroamerykanom, republikańskim urzędnikom, nauczycielom i białym zwolennikom Rekonstrukcji. Chodziło o odzyskanie władzy plantatorskiej po zniesieniu niewolnictwa.3

Przebrania, nocne najścia i rytuał miały wywoływać strach oraz ukrywać sprawców. Chłosty, gwałty, podpalenia i zabójstwa uniemożliwiały głosowanie, posiadanie ziemi, edukację i organizowanie pracy. Terror nie był spontanicznym konfliktem rasowym; stanowił polityczne narzędzie zmiany wyniku wyborów i społecznej hierarchii.4

Kongres uchwalił Enforcement Acts, a administracja Ulyssesa Granta użyła sądów oraz wojska do rozbicia sieci. Pierwszy Klan upadł jako organizacja, lecz biały terror trwał pod innymi nazwami. Po wycofaniu federalnej ochrony system Jim Crow pozbawił czarnych obywateli głosu i praw na wiele dekad.

Pierwszy Klan poprzedzał historyczny faszyzm. Najtrafniej nazywać go rasistowską organizacją terrorystyczną i kontrrewolucyjną, nie faszystowską partią. Jego mit, metoda oraz wizja wspólnoty rasowej stały się jednak dziedzictwem późniejszych ruchów.5

Narodziny drugiego Klanu

Film D.W. Griffitha The Birth of a Nation z 1915 roku przedstawił pierwszy Klan jako wybawców białego Południa, posługując się rasistowską fikcją o czarnych mężczyznach zagrażających kobietom. Pokazy filmu stawały się wydarzeniami politycznymi. William Joseph Simmons zapalił krzyż na Stone Mountain w Georgii i ogłosił odrodzenie organizacji.6

Nowy Klan rozwinęli zawodowi promotorzy Edward Young Clarke i Elizabeth Tyler, stosując sprzedaż członkostwa, prowizje, reklamę oraz szczegółowy katalog strojów. Tajemniczy zakon działał równocześnie jak komercyjna franczyza. Moralna krucjata zapewniała dochód krajowym i lokalnym liderom.7

W odróżnieniu od pierwszej organizacji drugi Klan działał w całym kraju i był miejski oraz podmiejski. Atakował Afroamerykanów, katolików, Żydów, imigrantów, związkowców, seksualnych „grzeszników” i ludzi naruszających prohibicję. Przedstawiał białego, rodzimego protestanta jako jedynego pełnoprawnego Amerykanina.8

„Stuprocentowy amerykanizm”

Klan nie odrzucał flagi, konstytucji ani chrześcijaństwa. Twierdził, że to on reprezentuje ich prawdziwy sens. Hasło „100 percent Americanism” wyłączało miliony obywateli jako obce wpływy: katolik miał słuchać papieża, Żyd — międzynarodowych finansów, imigrant — dawnej ojczyzny, czarny obywatel zaś rzekomo nie był zdolny do równości.9

Organizacja broniła prohibicji, szkoły publicznej, protestanckiej Biblii, surowej moralności i patriarchalnej rodziny. Popierała ograniczenie imigracji, zwłaszcza z południowej i wschodniej Europy. Immigration Act z 1924 roku ustanowił kwoty oparte na narodowym pochodzeniu i wykluczał imigrację osób nieuprawnionych do naturalizacji z Azji.10

Prawo nie było „ustawą Klanu” w prostym sensie — popierała je szersza koalicja eugeników, związków, konserwatystów i polityków. Klan normalizował jednak rasowe rozumienie obywatelstwa i zwiększał presję, aby państwo utrwaliło hierarchię narodowości.

Masowa organizacja i lokalna władza

W szczycie połowy lat dwudziestych drugi Klan liczył kilka milionów członków; szacunki różnią się z powodu tajności i nietrwałości członkostwa. Był silny w Indianie, Oregonie, Kolorado, Teksasie, Oklahomie i wielu miastach Północy oraz Zachodu, nie tylko na dawnym Południu.11

Kandydaci popierani przez Klan zdobywali urzędy gubernatorów, senatorów, burmistrzów, szeryfów i rad szkolnych. Często startowali w istniejących partiach zamiast tworzyć samodzielną monopartię. Lokalny Klan mógł decydować o zatrudnieniu, zamówieniach, programie szkoły i egzekwowaniu moralności.

Klaverns organizowały parady, pikniki, śluby, pogrzeby, pomoc oraz ubezpieczenia. Przynależność dawała sieć biznesową i towarzyską. Zwyczajność tych praktyk nie przeczy przemocy: wspólnota i terror wzajemnie się wspierały, wyznaczając kto zasługuje na pomoc, a kto na karę.12

Kobiety tworzyły Women of the Ku Klux Klan, wspierały prohibicję, szkołę protestancką i „ochronę” rodziny. Dysponowały własnymi strukturami i wykorzystywały świeżo zdobyte prawa wyborcze. Polityczna aktywność kobiet mogła służyć zarówno emancypacji, jak i wykluczeniu innych.13

Przemoc drugiego Klanu

Mimo oficjalnych zapewnień o legalizmie członkowie porywali, chłostali, okaleczali i zabijali. Atakowali czarnych mieszkańców, katolików, Żydów, imigrantów oraz białych oskarżanych o naruszenie norm obyczajowych. W niektórych miejscach Klan przenikał policję, co utrudniało śledztwa.14

Płonący krzyż był wynalazkiem rytuału odrodzonego Klanu inspirowanym literaturą oraz filmem, nie wierną tradycją Rekonstrukcji. Łączył symbol chrześcijański z groźbą. Organizacja nazywała go „światłem”, a dla osób wskazanych jako cel był zapowiedzią przemocy.

Nie każdy lokalny oddział stosował terror w tej samej skali, lecz zastraszanie należało do systemu. Gdy organizacja obiecuje tajną, rasową sprawiedliwość poza sądem, granica między moralną kontrolą i linczem jest strukturalnie słaba.

Upadek masowego Klanu

Skandale finansowe, konflikty i brutalność osłabiły organizację. W Indianie Wielki Smok D.C. Stephenson został w 1925 roku skazany za porwanie, gwałt i śmierć Madge Oberholtzer. Ujawnienie jego zbrodni oraz korupcyjnych powiązań z politykami spowodowało masowe odejścia.15

Klan nie zniknął, ale do końca dekady stracił większość członków. Wielki Kryzys podważył model oparty na opłatach, a Nowy Ład zmienił agendę. W 1944 roku krajowa organizacja formalnie się rozwiązała po roszczeniach podatkowych, lecz lokalne grupy i późniejsze „klany” podejmowały nazwę.

Upadek nie oznaczał upadku Jim Crow, segregacji mieszkaniowej ani linczu. Ruch masowy mógł zniknąć, ponieważ część jego celów była już chroniona przez prawo, praktykę urzędów i społeczną przemoc.

Czy Klan był faszystowski?

Drugi Klan współistniał z narodzinami europejskiego faszyzmu i posiadał masową mobilizację, mundur, rytuał, rasową wspólnotę, antykomunizm, przemoc oraz mit odrodzenia. Nie dążył jednak konsekwentnie do zastąpienia konstytucji jednym wodzem i korporacyjnym państwem; działał przez protestanckie stowarzyszenie i istniejące partie.16

Najprecyzyjniej określić go jako masowy ruch białej supremacji, natywizmu i protestanckiego autorytaryzmu o cechach protofaszystowskich oraz faszyzujących. W konkretnych frakcjach podobieństwo było większe. Kategoria ta nie jest łagodniejsza od słowa „faszyzm”: Klan popełniał terror, zanim faszystowskie partie europejskie stały się wzorem.

Porównanie działa także w drugą stronę. Nazistowscy prawnicy badali amerykańskie zakazy małżeństw międzyrasowych i prawo obywatelstwa. Stany Zjednoczone nie były tylko widzem europejskiego rasizmu; dostarczały precedensów, choć naziści posunęli projekt ku ludobójstwu.17

Nazizm wśród emigrantów: od Gau-USA do Bundu

Po dojściu Hitlera do władzy niemiecka NSDAP próbowała organizować obywateli Rzeszy za granicą. Gau-USA oraz Teutonia budziły sprzeciw, ponieważ wyglądały jak filie obcego państwa. W 1933 roku powstało Friends of New Germany, wspierane przez niemieckich konsulów i działaczy partyjnych.18

Berlin uznał jawne kierowanie obywatelami USA za dyplomatycznie szkodliwe i w 1935 roku nakazał obywatelom niemieckim opuścić organizację. Fritz Kuhn, naturalizowany Amerykanin i weteran armii niemieckiej, utworzył w 1936 roku German American Bund. Formalne amerykańskie obywatelstwo miało nadać nazizmowi krajową fasadę.19

Bund twierdził, że lojalność wobec Hitlera jest zgodna z patriotyzmem USA. Portrety George’a Washingtona umieszczał obok swastyk, a nazistowską zasadę wodzostwa przedstawiał jako obronę „prawdziwej konstytucji” przed Rooseveltem, Żydami i komunizmem.

Członkostwo, ideologia i paramilitaryzm Bundu

Według USHMM w szczycie Bund mógł liczyć około 25 tysięcy płacących członków. Każdy kandydat deklarował brak żydowskich i afroamerykańskich przodków, składał przysięgę Hitlerowi i kupował Mein Kampf. Zdecydowana większość ponad ośmiu milionów Amerykanów niemieckiego pochodzenia nie popierała organizacji.20

Ordnungsdienst naśladował SA: nosił mundury, pilnował wieców i ćwiczył. Kobiece oraz zawodowe struktury uzupełniały organizację. Bund atakował związki, uchodźców, Nowy Ład i „żydowski komunizm”, domagając się białych chrześcijańskich rządów oraz izolacji USA.21

Nie był to zwykły klub dziedzictwa niemieckiego. Język i kultura służyły rasowej selekcji, podporządkowaniu wodzowi obcego państwa oraz politycznej zmianie Ameryki. Bund był organizacją nazistowską i faszystowską, choć nigdy nie stał się masową partią.

Obozy młodzieżowe

Bund prowadził około dwóch tuzinów letnich obozów, między innymi Camp Siegfried w Yaphank, Camp Nordland w New Jersey i Camp Hindenburg w Wisconsin. Dzieci oraz młodzież uczyły się niemieckich pieśni, salutowały swastyce, słuchały przemówień Hitlera, maszerowały i nosiły mundury.22

Obozy były również weekendowymi centrami życia rodzin. Ulica w Yaphank mogła nosić nazwę Hitler Street, a układ osiedla wiązał zakup domu z przynależnością do organizacji. Indoktrynacja nie odbywała się tylko podczas wykładu; otaczała młodego człowieka sportem, przyjaźnią i oczekiwaniami rodziców.

Zdjęcia ćwiczących dzieci stały się dowodem zagrożenia dla opinii publicznej. Zwolennicy mówili o kulturze i zdrowiu, przeciwnicy widzieli przygotowanie pokolenia lojalnego wobec dyktatury. Program i symbole potwierdzają drugą interpretację.

Madison Square Garden

20 lutego 1939 roku ponad 20 tysięcy osób wypełniło Madison Square Garden. Wielki portret Washingtona wisiał między amerykańskimi flagami i swastykami. Hasła wzywały do „białych, gojowskich” rządów, tłum salutował Hitlerowi, a Kuhn szydził z prezydenta Franklina Roosevelta.23

Około dziesięciu tysięcy protestujących zgromadziło się na zewnątrz, ścierając z policją. Żydowski demonstrant Isadore Greenbaum wbiegł na scenę, został pobity przez ochronę i aresztowany. Obraz jego ciała otoczonego mundurami ujawnił, jak Bund rozumiał wolność polityczną.

Burmistrz Fiorello La Guardia nie zakazał wiecu, powołując się na wolność słowa, ale zapewnił policję i ostro krytykował nazistów. Demokratyczne państwo dopuściło obrzydliwe poglądy, jednocześnie chroniąc bezpieczeństwo i ścigając przestępstwa. Granica ta pozostawała sporna także wśród antyfaszystów.24

William Dudley Pelley i Srebrne Koszule

Pisarz William Dudley Pelley założył Silver Legion of America w 1933 roku po dojściu Hitlera do władzy. Łączył mistycyzm, opowieści o doświadczeniu bliskim śmierci, chrześcijański nacjonalizm, antysemityzm i faszystowski autorytaryzm. Członkowie nosili srebrne koszule z czerwoną literą L oznaczającą lojalność, wyzwolenie i legion.25

Pelley przedstawiał Roosevelta i Nowy Ład jako część żydowsko-komunistycznego spisku. Proponował „Chrześcijańską Wspólnotę”, segregację Żydów oraz wodzowską reorganizację. Kandydował na prezydenta w 1936 roku, zdobywając znikomą liczbę głosów.

Silver Shirts były jawnie faszystowskie, lecz niewielkie i rozproszone. Znaczenie polegało na łączeniu nazistowskiego rasizmu z amerykańskim millenaryzmem. Nie każdy faszyzm musi być świecki; objawienie może legitymizować wodza równie skutecznie jak pseudonauka.

Ksiądz Coughlin i radiowa masowość

Katolicki ksiądz Charles Coughlin zdobył w latach trzydziestych wielomilionową publiczność radiową. Początkowo popierał Roosevelta, później atakował banki, Nowy Ład i komunizm, proponując monetarną reformę oraz „sprawiedliwość społeczną”. National Union for Social Justice próbowała przekształcić słuchaczy w siłę polityczną.26

Od końca dekady pismo Social Justice publikowało antysemicką propagandę, fragmenty Protokołów mędrców Syjonu i obronę części działań Hitlera oraz Mussoliniego. Coughlin po Nocy Kryształowej obwiniał żydowski komunizm, a chrześcijański Front jego zwolenników przygotowywał się do przemocy.27

Coughlinizm był masowym, autorytarnym i antysemickim populizmem pod silnym wpływem faszyzmu. Nie stworzył jednak jednolitej partii-milicji zdolnej zdobyć państwo. Kościół katolicki nie był z nim tożsamy; przełożeni stopniowo ograniczali jego działalność, a wielu katolików zwalczało antysemityzm.

Izolacjonizm nie jest synonimem faszyzmu

America First Committee powstał w 1940 roku, aby powstrzymać wejście USA do wojny. Należeli do niego studenci, konserwatyści, liberałowie, pacyfiści, przedsiębiorcy i lotnik Charles Lindbergh. Sprzeciw mógł wynikać z pamięci I wojny, oceny strategicznej, nieufności wobec Roosevelta lub czystego pacyfizmu.28

Bund próbował wiązać się z szerszym izolacjonizmem, ale różnił się tym, że celebrował nazistowskie podboje. Lindbergh we wrześniu 1941 roku w Des Moines wskazał Brytyjczyków, Żydów i administrację jako grupy popychające kraj do wojny, używając antysemickiego schematu. Nie czyni to każdego członka America First faszystą, lecz pokazuje, jak skrajna prawica zatruwała wspólną kampanię.29

Po Pearl Harbor komitet rozwiązał się i poparł wysiłek wojenny. Bund również przestał istnieć. Chronologia i konkretny program są ważniejsze niż późniejsze używanie nazwy „America First” przez innych polityków.

Instytucjonalny rasizm poza organizacjami faszystowskimi

W latach działalności Bundu czarni Amerykanie żyli pod segregacją, pozbawieniem głosu, przemocą linczu i dyskryminacją mieszkaniową. Federalna Home Owners’ Loan Corporation i prywatne banki utrwalały redlining, a związki oraz programy Nowego Ładu często wyłączały zawody zdominowane przez czarnych pracowników.30

Imigracja azjatycka była ograniczana, mieszkańcom pochodzenia meksykańskiego organizowano przymusowe „repatriacje”, a eugeniczne sterylizacje miały podstawę w prawie stanowym. System demokratyczny zawierał głębokie rasowe wyłączenia bez przejęcia władzy przez faszystowską partię.

To rozróżnienie jest istotne dla porównania. Faszyzm nie jest jedyną formą rasistowskiej dominacji, a demokracja może być selektywna. Zarazem istniejąca hierarchia dostarcza faszystom języka, instytucji i grup gotowych przyjąć jeszcze bardziej totalny projekt.

Sprzeciw społeczny i państwowy

Bund zwalczały związki zawodowe, Non-Sectarian Anti-Nazi League, Hollywood Anti-Nazi League, organizacje żydowskie, prasa i lokalne koalicje. Dziennikarze infiltrujący ruch dokumentowali paramilitaryzm oraz powiązania. Niektórzy przeciwnicy organizowali bojkot niemieckich towarów, demonstracje i fizyczne zakłócanie wieców.31

FBI w 1937 roku uznało, że publiczne pochwały Hitlera i swastyki nie naruszają same w sobie prawa. Kongresowy Dies Committee prowadził przesłuchania, lecz komisja łączyła dochodzenie w sprawie nazistów z szerokim antykomunizmem, który później zasilał naruszenia praw obywatelskich.32

La Guardia polecił zbadać finanse Bundu. Kuhn został skazany za kradzież pieniędzy organizacji i fałszowanie ksiąg, następnie utracił obywatelstwo oraz został deportowany. Prawo karne uderzyło w rzeczywiste przestępstwo, a nie samą ideologię, choć polityczna motywacja intensywnego dochodzenia była oczywista.

Szpiegostwo, sabotaż i granice odpowiedzialności

Niemcy prowadziły w USA szpiegostwo niezależnie od Bundu. FBI rozbiło siatkę Duquesne’a, a część agentów miała kontakty z ruchem. Walter Kappe, dawny propagandysta w środowisku Bundu, uczestniczył w planowaniu operacji Pastorius — przerzutu sabotażystów w 1942 roku.33

Nie każdy członek Bundu był szpiegiem, a organizacja jako całość nie może być automatycznie utożsamiona z każdą operacją Abwehry. Ideologiczna lojalność wobec wrogiego państwa i paramilitarne szkolenie uzasadniały obserwację, ale odpowiedzialność karna wymagała dowodu konkretnego czynu.

Po wejściu do wojny rząd użył internowania i prawa o cudzoziemcach. Największym naruszeniem było przymusowe wysiedlenie oraz uwięzienie około 120 tysięcy osób pochodzenia japońskiego, w większości obywateli USA, bez indywidualnego dowodu nielojalności. Walka z faszystowskimi państwami nie uczyniła amerykańskich decyzji automatycznie demokratycznymi.34

Powojenny Klan i walka o prawa obywatelskie

Po wojnie kolejne organizacje używające nazwy KKK mobilizowały się przeciw desegregacji. Zamachy bombowe, morderstwa działaczy, pobicia i groźby miały zachować władzę białych. Ofiarami byli między innymi Medgar Evers, James Chaney, Andrew Goodman, Michael Schwerner oraz cztery dziewczynki zabite w kościele w Birmingham.35

Federalne śledztwa, procesy, działania ruchu praw obywatelskich i podziały osłabiły grupy. FBI prowadziło infiltrację, ale program COINTELPRO naruszał również prawa pokojowych działaczy, szczególnie Martina Luthera Kinga. Państwo mogło zwalczać terror i równocześnie stosować niedemokratyczną inwigilację.

Dzisiejsze środowiska białej supremacji są rozproszone między Klan, neonazistów, milicje i sieci internetowe. Ciągłość symboli nie oznacza niezmienionej organizacji. Analiza powinna śledzić kadry, finansowanie, przemoc i doktrynę, a nie nadawać jednej nazwie magiczną trwałość.

Kwalifikacja i wnioski

German American Bund był organizacją nazistowską, lojalną wobec Hitlera, rasowo selektywną, wodzowską, paramilitarną i indoktrynującą młodzież. Amerykańska flaga nie neutralizowała swastyki; służyła lokalizacji obcego projektu.

Silver Legion był niewielkim ruchem faszystowskim o chrześcijańsko-apokaliptycznej odmianie. Ruch Coughlina stanowił masowy antysemicki i autorytarny populizm silnie faszyzujący, lecz mniej organizacyjnie zwarty.

Drugi Klan był masowym ruchem białej supremacji o cechach protofaszystowskich, a nie dokładnym odpowiednikiem PNF lub NSDAP. Jego wpływ, terror i wykluczająca definicja narodu były jednak większe niż wpływ wielu europejskich partii nazywanych faszystowskimi. Starszeństwo rodzimego rasizmu nie powinno usuwać go z porównania.

Ani izolacjonizm, ani niemieckie pochodzenie nie są kategorią winy. Zdecydowana większość niemieckich Amerykanów odrzuciła Bund, a wielu izolacjonistów po Pearl Harbor służyło krajowi. O faszyzmie decyduje program rasowej wspólnoty, wodzostwa i likwidacji pluralizmu, nie nazwisko ani sprzeciw wobec konkretnej wojny.

USA pokazały równocześnie odporność i podatność. Wolna prasa, wybory, związki, sądy, śledztwa oraz protest ograniczyły Bund i masowy Klan. Te same instytucje utrzymywały Jim Crow, kwoty imigracyjne i internowanie. Demokracja nie jest stanem posiadania, lecz konfliktem o to, czy jej prawa naprawdę obejmują wszystkich.