Przemoc, bojówki i paramilitaryzm

Przemoc nie jest wyłącznie narzędziem

Faszystowska przemoc ma co najmniej cztery funkcje. Fizycznie usuwa przeciwnika, komunikacyjnie pokazuje zdolność do bezkarnego działania, organizacyjnie scala sprawców, a ideologicznie przedstawia walkę jako źródło odrodzenia. Pobity związkowiec lub zniszczony lokal są bezpośrednim celem, lecz przekaz dociera także do setek obserwatorów: ulica ma nowego gospodarza, państwo nie ochroni ofiary, a przyłączenie do silniejszej grupy może być bezpieczniejsze niż opór.¹

Nie każda przemoc polityczna jest faszystowska. Zamachy, powstania, samoobrona i represja państwowa występują w wielu ideologiach. O faszystowskim charakterze rozstrzyga konfiguracja: ultranacjonalistyczny mit odrodzenia, podział na prawdziwy naród i wrogów, masowa lub kadrowa organizacja, kult dyscypliny i uznanie przemocy za twórczy sposób przebudowy wspólnoty. Sama bójka działaczy nie wystarcza do klasyfikacji ruchu.²

Słownik formacji i działań

Bojówka to zorganizowana grupa używająca lub wiarygodnie grożąca przemocą w celu politycznym. Milicja partyjna naśladuje funkcje siły publicznej: patrol, ochronę, areszt, ekspedycję karną. Organizacja paramilitarna przyjmuje wojskową hierarchię, mundur, musztrę i szkolenie, choć nie jest regularną armią. Terroryzm używa przemocy wobec bezpośrednich ofiar jako komunikatu mającego zastraszyć szerszą publiczność lub wymusić decyzję. Przemoc państwowa korzysta z urzędowego monopolu przymusu, legalnie albo bezprawnie.³

Kategorie się nakładają, ale nie są synonimami. Formacja może maszerować w mundurze i nigdy nie dokonać zamachu; tajna komórka terrorystyczna może nie prowadzić publicznej musztry. Uliczna milicja może po zdobyciu władzy wejść do policji. Badanie wymaga nazwania konkretnego działania, struktury dowodzenia, relacji z państwem i grupy ofiar.

Skala od groźby do masowej zbrodni

Przemoc polityczna tworzy spektrum:

1. symboliczna groźba i demonstracja siły;
2. nękanie, śledzenie, oznaczanie domu lub sklepu;
3. niszczenie mienia i rozbijanie zebrania;
4. pobicie, porwanie i tortura;
5. zamach na wybraną osobę;
6. pogrom lub zbiorowa ekspedycja karna;
7. zinstytucjonalizowany terror policyjny;
8. przemoc okupacyjna, wojenna i ludobójcza.

Przejście między szczeblami nie jest automatyczne. Ruch może ograniczać się do zastraszania, a państwo rozpocząć masową represję bez długiej fazy ulicznej. Spektrum pozwala jednak zobaczyć, jak kadry, język i bezkarność wypracowane w działaniach mniejszej skali mogą zostać użyte po uzyskaniu większych zasobów.⁴

Ulica jako scena suwerenności

Prawo do zgromadzenia jest jednym z warunków demokracji. Bojówka próbuje zastąpić je faktycznym prawem silniejszego: decyduje, czyj wiec się odbędzie, kto rozda gazetę, do którego sklepu wolno wejść i kto bezpiecznie przejdzie przez dzielnicę. Mundur, kolumna i posterunek wytwarzają obraz porządku konkurencyjnego wobec państwa.⁵

Terytorium nie musi oznaczać trwałej kontroli administracyjnej. Może nim być kampus, targ, wejście do fabryki, robotniczy dom kultury lub trasa marszu. Powtarzalna obecność zmienia codzienne zachowanie. Przeciwnicy przestają organizować zebrania, właściciel wynajmować salę, a policjant interweniować. Sukces mierzy się także wydarzeniami, które nie doszły do skutku ze strachu.

Przemoc jako komunikat wieloadresowy

Atak mówi coś różnym publicznościom. Ofierze przekazuje: jesteś bez ochrony. Potencjalnym zwolennikom: ruch działa, gdy inni tylko mówią. Elitom: możemy rozbić lewicę i przywrócić porządek. Państwu: albo nas poprzesz, albo ujawnimy twoją słabość. Własnym członkom: przekroczyliście granicę i jesteście odtąd związani wspólnym czynem.⁶

Dlatego pozornie „nadmierna” brutalność może być racjonalna w logice organizacji. Publiczne upokorzenie — zmuszenie do wypicia oleju rycynowego, ogolenie, prowadzenie ulicą — oddziałuje dłużej niż potajemne pobicie. Nie chodzi tylko o ból, lecz o zniszczenie społecznego statusu oraz spektakl dominacji.

Propaganda przedstawia sprawcę jako ofiarę zmuszoną do reakcji. Własny atak nazywa obroną, odwetem lub spontanicznym gniewem, a reakcję przeciwnika — dowodem jego pierwotnej agresji. Chronologia zostaje skrócona do ostatniego zdarzenia. Badacz musi odtworzyć wcześniejsze groźby, organizację, przepływ broni i selekcję celu.

Kto zostaje bojówkarzem

Nie istnieje jeden profil. Weterani wnosili doświadczenie wojskowe, studenci sieci koleżeńskie, bezrobotni czas i frustrację, a przedstawiciele klasy średniej lęk przed degradacją. Część ludzi kierowała się ideologią, inni przygodą, przynależnością, zemstą, zarobkiem albo szansą awansu. Grupa mogła przekształcać pierwotną motywację przez szkolenie i wspólną praktykę.⁷

Przemoc jest formą selekcji. Kandydat wykonujący ryzykowne polecenie dowodzi posłuszeństwa i odwagi. Współudział utrudnia odejście, ponieważ były członek zna tajemnice, obawia się odpowiedzialności i traci relacje poza ruchem. Pochwała czynu pozwala awansować osobom bez kwalifikacji cenionych w zwykłej administracji.

Nie należy jednak zakładać, że każdy członek partii brał udział w pobiciu. Ruch potrzebuje także drukarzy, prawników, darczyńców, pielęgniarek, kierowców i osób udostępniających lokale. Granice odpowiedzialności są różne, ale zaplecze może umożliwiać działanie sprawców.

Męskość, kobiety i podział pracy

Faszystowska bojówka zwykle budowała obraz młodego, zdyscyplinowanego mężczyzny. Walka miała leczyć „zniewieścienie” narodu, a gotowość do bólu potwierdzać obywatelską wartość. Przeciwnika feminizowano albo przedstawiano jako seksualne zagrożenie dla „naszych” kobiet. Ochrona rodziny uzasadniała agresję, choć ruch ograniczał autonomię kobiet.⁸

Kobiety nie były jedynie widzami. Organizowały pomoc, propagandę, zbiórki, opiekę nad więźniami, przekazywanie informacji i wychowanie. Mogły popierać przemoc, a w niektórych ruchach uczestniczyć w niej bezpośrednio. Ideologiczny podział ról sprawiał jednak, że męski sprawca stawał się ikoną, a kobieca praca podtrzymująca organizację pozostawała mniej widoczna.

Przemoc seksualna i groźba naruszenia ciała mają funkcję polityczną: karzą jednostkę oraz komunikują podporządkowanie całej wspólnoty. Brak takich czynów w oficjalnej kronice organizacji nie jest dowodem ich nieobecności; ofiary mogły milczeć z powodu stygmatyzacji, a dokumentację tworzyli sprawcy.

Włochy: squadrismo jako model

Włoskie squadre d'azione rozwinęły od 1919 roku, szczególnie w latach 1920–1922, systematyczną kampanię przeciw socjalistycznym i chłopskim organizacjom. Napadały na siedziby partii, izby pracy, spółdzielnie, drukarnie i samorządy. Biły działaczy, zmuszały burmistrzów do dymisji, paliły dokumenty oraz przejmowały przestrzeń miejscowości. Przemoc niszczyła nie tylko osoby, lecz instytucjonalną zdolność lewicy do działania.⁹

Oddziały korzystały z samochodów, broni i lokalnej informacji. Ziemianie oraz przedsiębiorcy finansowali część ekspedycji, a policja, prefekci i wojsko często pozostawali bierni lub sympatyzowali z napastnikami. Nie znaczy to, że każda akcja była odgórnie kierowana przez jednolite „klasy posiadające”. Lokalni dowódcy mieli autonomię, własne konflikty i rewolucyjne ambicje.¹⁰

Matteo Millan podkreśla destrukcyjny wpływ przemocy na lokalne wspólnoty oraz sposób, w jaki sami squadryści nadawali jej znaczenie. Atak miał być moralnym oczyszczeniem, zemstą i odzyskaniem narodowej przestrzeni. Mikrohistoria pokazuje długie skutki dla rodzin: żałobę, utratę zarobku, ucieczkę i rozpad sieci politycznej, których zbiorcza liczba incydentów nie oddaje.¹¹

Marsz na Rzym: groźba i negocjacja

Marsz na Rzym w październiku 1922 roku nie był militarnym zdobyciem stolicy. Faszyści mobilizowali oddziały i zajmowali punkty w prowincjach, lecz regularna armia mogła ich pokonać. Król Wiktor Emanuel III odmówił podpisania stanu oblężenia i powierzył Mussoliniemu utworzenie rządu.¹²

Siła marszu polegała na połączeniu groźby z negocjacją elit. Bojówka tworzyła kryzys, a przywódca oferował legalne rozwiązanie kryzysu, który jego ruch współtworzył. Późniejsza propaganda zamieniła kompromis i kalkulację monarchy w mit rewolucyjnego podboju.

Po 1922 roku: instytucjonalizacja czarnych koszul

Zdobycie urzędu nie zakończyło przemocy squadristów. Pomagała zastraszać opozycję podczas konsolidacji dyktatury. W 1923 roku utworzono Ochotniczą Milicję Bezpieczeństwa Narodowego, która formalnie włączała czarne koszule do państwa. Instytucjonalizacja dawała mundur, pensję i status, a zarazem miała podporządkować lokalnych dowódców Mussoliniemu.¹³

Konflikt nie zniknął. „Rewolucyjni” faszyści obawiali się normalizacji, administracja nie ufała samowoli, a wódz równoważył partię, policję, armię i monarchię. Zabójstwo socjalistycznego posła Giacoma Matteottiego w 1924 roku przez ludzi związanych z aparatem faszystowskim wywołało kryzys. Odpowiedzią nie był powrót praworządności, lecz przejście ku jawnej dyktaturze.

Niemcy: SA jako armia uliczna

Sturmabteilung chroniła zebrania NSDAP, walczyła z komunistami i socjaldemokratami, atakowała Żydów oraz demonstrowała masowość partii. Nazwa „oddział szturmowy”, brunatny mundur, stopnie i marsze przenosiły frontowy repertuar do polityki. SA oferowała młodym mężczyznom wspólnotę, posiłek, nocleg, rozrywkę i możliwość działania.¹⁴

Przemoc nie była jedyną przyczyną wzrostu NSDAP; liczyły się kryzys gospodarczy, propaganda, wybory i decyzje elit. SA tworzyła jednak asymetrię. Partia uczestniczyła w wyborach, a jednocześnie ograniczała zdolność rywali do prowadzenia kampanii. Starcie następnie prezentowała jako dowód chaosu, który tylko silny rząd może zakończyć.

Po mianowaniu Hitlera kanclerzem 30 stycznia 1933 roku SA i SS rozpętały falę przemocy wobec przeciwników i Żydów. Członkowie formacji zostawali policjantami pomocniczymi, urządzali prowizoryczne miejsca tortur i uczestniczyli w aresztowaniach. Granica między partyjną bojówką i aparatem państwowym została celowo zatarta.¹⁵

Terror policyjny i pierwsze obozy

Dekret po pożarze Reichstagu zawiesił podstawowe wolności, umożliwiając masowe aresztowania. Pierwsze obozy powstawały z inicjatywy różnych organów; Dachau stał się później wzorem systemu SS. Przemoc spontaniczna i lokalna była stopniowo centralizowana, szkolona oraz ujmowana w procedury.¹⁶

Biurokratyzacja nie oznaczała złagodzenia. Formularz, kategoria więźnia i łańcuch służbowy zwiększały skalę i powtarzalność. Ruch uliczny dostarczał kadr oraz języka wroga; państwo dostarczało rejestrów, budynków, kolei, budżetu i ochrony prawnej.

Noc długich noży: państwo przeciw własnej bojówce

Ernst Röhm i część SA domagali się „drugiej rewolucji” oraz większej roli wobec armii. Masowa formacja stała się problemem dla Hitlera potrzebującego współpracy Reichswehry. Od 30 czerwca do 2 lipca 1934 roku SS i policja zamordowały kierownictwo SA oraz innych przeciwników.¹⁷

Epizod nie oznaczał porzucenia przemocy przez reżim. Zmieniał jej organizatora i kierunek. Pozasądowy mord został ustawowo uznany za akt samoobrony państwa, SS rosła, a armia zaakceptowała wodza. Reżim zniszczył autonomię bojówki, zachowując skutki jej wcześniejszej działalności.

Rumunia: religijna sakralizacja terroru

Legion Archanioła Michała i Żelazna Gwardia łączyły prawosławną mistykę, ultranacjonalizm, antysemityzm, dyscyplinę „gniazd” i kult śmierci. Poległy legionista stawał się męczennikiem, a zabójstwo mogło być przedstawiane jako ofiara oczyszczająca naród. Ten religijny język odróżniał ruch od bardziej świeckich odmian, lecz nie zmniejszał politycznej funkcji przemocy.¹⁸

Legioniści zamordowali premiera Iona Ducę w 1933 roku, dysydenta Mihaia Stelescu w 1936 i premiera Armanda Călinescu w 1939. „Nicadori”, „Decemviri” i inne grupy wykonywały zamachy, których członkowie przyjmowali perspektywę własnej śmierci lub więzienia. Terroryzm budował mit bezkompromisowej wiary.¹⁹

Państwo odpowiadało represją, często pozasądową. W 1938 roku Codreanu i inni legioniści zostali zamordowani podczas rzekomej próby ucieczki. Spirala odwetu nie tworzy symetrii moralnej ani politycznej: trzeba osobno analizować terror ruchu, bezprawie monarchii i późniejszą masową przemoc Narodowego Państwa Legionowego.

Pogrom bukareszteński i klęska Legionu

Podczas buntu przeciw Ionowi Antonescu w styczniu 1941 roku legioniści dokonali pogromu Żydów w Bukareszcie, torturowali oraz mordowali ludzi i plądrowali mienie. Antonescu użył armii do zdławienia ruchu. Hitler poparł bardziej przewidywalnego dyktatora potrzebnego do wojny.²⁰

Rozbicie Żelaznej Gwardii pokazuje, że państwo autorytarne może pokonać faszystowskiego sojusznika bez demokratyzacji. Reżim Antonescu następnie uczestniczył w masowych zbrodniach przeciw Żydom i Romom. Historia przemocy nie kończy się wraz z nazwą organizacji.

Ustasze: od konspiracji do państwowego terroru

Chorwaccy ustasze rozwijali się na emigracji jako ruch separatystyczny, terrorystyczny i faszystowski. Wspólnie z macedońską VMRO byli związani z zamachem w Marsylii w 1934 roku, w którym zginęli król Jugosławii Aleksander I i francuski minister Louis Barthou. Obozy szkoleniowe i zagraniczne wsparcie przygotowywały kadry przed zdobyciem państwa.²¹

Po inwazji Osi w 1941 roku ustasze otrzymali władzę w Niezależnym Państwie Chorwackim. Bojówkarska i terrorystyczna organizacja stała się aparatem masowych mordów, deportacji, obozów oraz przymusowych konwersji. Ofiarami byli przede wszystkim Serbowie, a także Żydzi, Romowie i przeciwnicy polityczni. Przejście pokazuje różnicę zasobu: to samo ideologiczne przyzwolenie na eliminację osiąga inną skalę, gdy dysponuje prawem, koleją i administracją.²²

Polska przed 1939 rokiem: mniejsza skala, rozpoznawalny mechanizm

Przemoc polityczna II Rzeczypospolitej obejmowała różne obozy i konflikty; nie była monopolem narodowców. Zamach majowy był zbrojnym przejęciem władzy przez piłsudczyków, państwo stosowało represje, a komuniści także używali przemocy. Artykuł o bojówkach faszyzujących musi umieścić ich działania w tym szerszym polu, nie rozmywając odpowiedzialności konkretnych organizacji.²³

Straż Narodowa, młodzieżowe struktury Obozu Wielkiej Polski, Drużyny Towarzyskie ONR i grupy związane z Falangą uczestniczyły w ochronie wieców, walkach ulicznych, atakach na przeciwników oraz przemocy antyżydowskiej. Kampusy, targi i pikiety sklepów były miejscami kontroli przestrzeni. Własna hierarchia, mundur, dyscyplina i pochwała czynu przybliżały część tych środowisk do faszystowskiego modelu partii-milicji.²⁴

Skala nie osiągnęła poziomu włoskiej quasi-wojny domowej ani niemieckiej SA. Państwo rozwiązało OWP i ONR, a Bereza Kartuska służyła represji także przeciw narodowym radykałom. Jednocześnie niekonsekwentne ściganie przemocy antyżydowskiej, getto ławkowe i przejmowanie części nacjonalistycznych haseł po 1935 roku przesuwały granicę akceptacji.

Kampus jako szkoła przemocy

Organizacje studenckie żądały numerus clausus, numerus nullus i getta ławkowego. Blokowały wejścia, wymuszały miejsca w salach i biły żydowskich studentów oraz przeciwników segregacji. Kampus był dogodnym laboratorium: skupiał młodzież, pozwalał tworzyć lokalną dominację i dostarczał przyszłych kadr prawa, administracji oraz mediów.²⁵

Przemoc miała wymiar instytucjonalny, gdy rektorzy i ministerstwo dopuszczali segregację. Nie każdy administrator popierał pobicie, lecz ustępstwo wobec jego celu nagradzało sprawców. Z kolei protesty studentów oraz profesorów pokazują, że nacjonalistyczna kontrola nigdy nie była pełna ani bezsporna.

Bojkot gospodarczy jako przymus zbiorowy

Pikieta sklepu może wyglądać jak pokojowa perswazja. Gdy aktywiści śledzą klientów, zapisują nazwiska, otaczają wejście, niszczą towar lub grożą sprzedawcy, staje się mechanizmem przymusu. Hasło „swój do swego” wyznacza granicę narodowej lojalności w codziennej transakcji.²⁶

Bojkot łączy interes materialny z ideologią. Konkurent może liczyć na klientów i lokal, aktywista — na uznanie, a organizacja — na dowód skuteczności. Ofiara traci dochód jeszcze przed fizycznym atakiem. Przemoc ekonomiczna nie jest tożsama z pobiciem, ale oba działania mogą należeć do jednej kampanii wykluczenia.

Przytyk i fala lat 1935–1937

W drugiej połowie lat trzydziestych nasiliły się zajścia antyżydowskie. W Przytyku 9 marca 1936 roku kampania bojkotu i konflikt targowy przerodziły się w starcia; zginęli Chaja i Józef Minkowscy oraz Stanisław Wieśniak, a wielu ludzi odniosło rany. Żydowscy mieszkańcy organizowali samoobronę. Późniejszy proces i nierówność kar wywołały protest oraz strajk Bundu.²⁷

Nie należy przedstawiać każdego zajścia jako centralnie sterowanego pogromu ani jako neutralnej „bójki dwóch grup”. Mikrohistoria musi ustalić sekwencję, liczebność, broń, rolę agitatorów i policji. Kontekst asymetrycznej kampanii przeciw całej społeczności jest równie ważny jak indywidualna odpowiedzialność za konkretny cios.

Państwo: represja, tolerancja i przejęcie

Relacja bojówki z państwem ma kilka wariantów. Policja może ją rozbić, tolerować, wykorzystywać nieformalnie, nadać członkom status pomocniczy albo włączyć do aparatu. Każdy wariant zmienia ryzyko i skalę. Brak rozkazu nie oznacza braku odpowiedzialności państwa, jeśli funkcjonariusze świadomie zapewniają bezkarność.²⁸

Elity często popełniają błąd instrumentalizacji: sądzą, że radykalna grupa wykona brudną pracę przeciw wspólnemu przeciwnikowi, a później da się rozbroić. Czasami tak się dzieje — Salazar zniszczył narodowych syndykalistów, Antonescu Legion, Hitler kierownictwo SA. Nawet wtedy zniszczone związki, zastraszone mniejszości i osłabione normy prawne nie odradzają się automatycznie.

Od bojówki do biurokracji

Uliczna przemoc jest widoczna, administracyjna często nie. Po konsolidacji władzy reżim może ograniczyć samowolne bójki, ponieważ posiada skuteczniejsze narzędzia: zakaz organizacji, zwolnienie, odebranie obywatelstwa, konfiskatę, areszt i deportację. Spadek liczby ulicznych starć może oznaczać monopolizację represji, nie liberalizację.²⁹

Kadry przechodzą do policji, straży obozowej, administracji okupacyjnej i armii. Nie wszyscy zachowują dawną rolę, ale organizacyjne doświadczenie — identyfikacja wroga, praca zespołowa, dyscyplina, ukrywanie czynu — jest przenośne. Państwo nadaje mu procedurę i logistykę.

Mit poległego i polityka odwetu

Ruch pielęgnuje własnych zabitych jako męczenników. Pogrzeb staje się wiecem, pieśń i sztandar wiążą śmierć z obietnicą zwycięstwa, a rocznica odnawia obowiązek odwetu. Nazistowski kult Horsta Wessela, włoscy „męczennicy rewolucji” i legionowi polegli w Rumunii różnili się treścią, lecz pełnili zbliżoną funkcję.³⁰

Biografia zostaje oczyszczona z przypadkowości i sprzeczności. Człowiek staje się dowodem niewinności ruchu: skoro „nasz” zginął, każda późniejsza przemoc jest odpowiedzią. Ofiary drugiej strony znikają albo są przedstawiane jako sprawcy własnej śmierci. Krytyczna historia musi odtworzyć wszystkie osoby i sekwencję zdarzeń.

Jak mierzyć przemoc

Sama liczba zabitych jest niewystarczająca. Warto mierzyć:

• częstotliwość i geograficzny zasięg incydentów;
• rodzaj celu: osoba, lokal, prasa, świątynia, sklep;
• stopień organizacji i planowania;
• relację liczebną sprawców oraz ofiar;
• udział funkcjonariuszy i reakcję sądów;
• trwały skutek dla aktywności politycznej;
• język usprawiedliwienia przed i po ataku;
• przepływ ludzi między bojówką a państwem.

Źródła są stronnicze. Prasa partyjna zawyża męczeństwo własnej strony, policja może minimalizować współudział, a ofiary nie zgłaszać napaści. Zestawienie akt sądowych, szpitali, lokalnej prasy, wspomnień i dokumentów organizacyjnych daje silniejszy obraz niż jedna kronika.³¹

Samoobrona, starcie i fałszywa symetria

Ofiara ma prawo się bronić, a badanie samoobrony nie oznacza przypisania jej zbiorowej winy. Jednocześnie samo słowo „samoobrona” jest roszczeniem wymagającym weryfikacji, bo sprawcy także nim nazywają atak. Trzeba pytać, kto wkroczył w czyją przestrzeń, jaki cel ogłosił, kto był uzbrojony i czy przemoc trwała po ustaniu zagrożenia.

„Obie strony używały przemocy” może być prawdziwym, lecz niewystarczającym zdaniem. Nie pokazuje różnicy między kampanią mającą usunąć grupę z uczelni a obroną dostępu, między państwowym aparatem a nielegalną organizacją, między celowym terrorem a chaotyczną reakcją. Symetria metod w jednym momencie nie dowodzi symetrii celu i zasobu.

Współczesne formy

Współczesna skrajna prawica może działać przez luźne grupy, subkultury, kluby sportów walki i sieci internetowe zamiast masowej partii w jednolitym mundurze. Doksing, groźba, publikowanie adresu i skoordynowane nękanie przenoszą kontrolę terytorium do przestrzeni cyfrowej. Przekaz pozostaje podobny: przeciwnik ma uznać publiczne działanie za niebezpieczne.³²

Nie każde ostre forum ani klub jest bojówką. Dowodem są powiązania organizacyjne, powtarzalny wybór celów, szkolenie, pochwała sprawców, zbieranie informacji i przechodzenie od mowy do czynu. Badanie powinno unikać zarówno paniki moralnej, jak czekania na ofiarę śmiertelną, zanim rozpozna się infrastrukturę przemocy.

Mapa mechanizmu

Kryterium faszyzacji

Przemoc jest najmocniejszym wskaźnikiem faszyzacji wtedy, gdy nie pozostaje wstydliwym wyjątkiem, lecz staje się cnotą, metodą rekrutacji i zapowiedzią ustroju. Ruch mówi wówczas, że prawdziwe prawo rodzi się z czynu, przeciwnik nie zasługuje na równą ochronę, a partia ma wykonać to, czego „słabe” państwo nie potrafi.³³

Precyzyjna kategoria powinna wskazywać stopień: ruch stosujący selektywną przemoc uliczną, partia-milicja tworząca równoległą suwerenność, organizacja terrorystyczna, państwo wykorzystujące bojówki pomocnicze albo reżim instytucjonalizujący terror. Dzięki temu nie odrzuca się ruchu jako „nie dość faszystowskiego”, lecz też nie zrównuje wybitej szyby z ludobójstwem.