Największa fala rasistowskiej przemocy w postsowieckiej Rosji

W pierwszej dekadzie XXI wieku Rosja stała się jednym z najważniejszych ośrodków ulicznego neonazizmu na świecie. Setki luźnych grup i subkultur atakowały osoby uznane za „nierosyjskie”: migrantów z Azji Środkowej i Kaukazu, mieszkańców rosyjskiego Kaukazu Północnego, Romów, Żydów, osoby pochodzenia afrykańskiego i azjatyckiego, antyfaszystów, ludzi LGBT oraz bezdomnych. Monitoring SOVA Center odnotował w szczytowym 2008 roku co najmniej 116 zabitych i 499 rannych w przemocy motywowanej nienawiścią; rzeczywista liczba mogła być wyższa.1

Nie istniała jedna „armia skinheadów”. Scena obejmowała subkulturowe załogi, kibiców, partie, grupy przestępcze, paramilitarne sieci i samotnych sprawców. Część określała się wprost jako narodowi socjaliści, inni używali szerszego rosyjskiego nacjonalizmu. Wspólny ekosystem tworzyły muzyka, moda, fora internetowe, mit białej wojny rasowej i praktyka „polowania” na człowieka.

Należy również oddzielić skinheadów jako globalną subkulturę od jej neonazistowskiej odmiany. Pierwotna brytyjska scena końca lat sześćdziesiątych czerpała z jamajskiej muzyki i nie była z definicji rasistowska. W Rosji słowo skinhed zostało jednak silnie skojarzone z rasistowską ulicą. Istnieli też antyrasistowscy i lewicowi skinheadzi.2

Transformacja bez prostego determinizmu

Rozpad ZSRR przyniósł wolność zrzeszania i słowa, ale także gwałtowne nierówności, bezrobocie, niewypłacane pensje, kryzys instytucji oraz wojny. Miliony ludzi migrowały w obrębie dawnego państwa. Widoczne targowiska i nisko opłacane prace zostały w propagandzie przedstawione jako dowód „obcej okupacji”.3

Bieda sama nie tworzy neonazisty. Zdecydowana większość dotkniętych transformacją nie atakowała mniejszości, a sprawcy pochodzili z różnych rodzin. Kryzys dostarczał niepewności; ideologia wskazywała fałszywą przyczynę i cel przemocy. Państwo, media oraz politycy wzmacniali ten proces, kiedy łączyli przestępczość z etnicznością i mówili o migrantach jako zbiorowym zagrożeniu.

Wojny czeczeńskie rozszerzyły język dehumanizacji. „Osoba narodowości kaukaskiej” stała się policyjną i medialną kategorią podejrzenia. Zamachy terrorystyczne budziły autentyczny strach, ale odpowiedzialność sprawców przenoszono na miliony ludzi o podobnym wyglądzie. Neonaziści przedstawiali napaść na przypadkowego mieszkańca Dagestanu jako udział w wojnie.

Pierwsze załogi i zachodni repertuar

Pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych do ZSRR docierały zachodnie nagrania, magazyny, odzież i opowieści o skinheadach. Po otwarciu granic obieg przyspieszył. Rosyjscy uczestnicy kopiowali glany, ogolone głowy, muzykę Rock Against Communism, liczby kodujące nazistowskie hasła oraz znaki III Rzeszy.4

Import nie oznaczał braku lokalnych źródeł. Antysemityzm Pamiati, paramilitaryzm RNE, pamięć imperialna i konflikt na Kaukazie dostarczały rosyjskiej treści. Paradoks polegał na przejęciu doktryny, która historycznie traktowała Słowian jako materiał do kolonizacji. Radykałowie rozwiązywali go przez redefinicję Rosjan jako „prawdziwych Aryjczyków” albo twierdzenie, że Hitler popełnił błąd, atakując Rosję.

Scena nie potrzebowała spójności historycznej. Symbol działał jako znak zakazanej siły, wspólnoty i gotowości do przemocy. Młody człowiek mógł wejść przez muzykę lub kibicowanie, a dopiero później otrzymać rozbudowaną teorię rasy.

„Rosja dla Rosjan”

Najszerszym hasłem było „Rosja dla Rosjan”. Może ono oznaczać różne programy — od uprzywilejowania języka i kultury po deportację oraz przemoc — dlatego wymaga analizy kontekstu. Na neonazistowskiej ulicy „Rosjanin” był zwykle kategorią etniczną, a nie obywatelską. Wielopokoleniowy obywatel Federacji mógł zostać uznany za obcego z powodu twarzy, nazwiska albo religii.5

Ideologia łączyła dwa obrazy. Rosjanie mieli być wielkim, historycznie zwycięskim narodem, a jednocześnie ofiarą migrantów, oligarchów, Żydów, muzułmanów i władz. Poczucie wyższości oraz krzywdy wzajemnie się wzmacniały: skoro naród jest najlepszy, jego trudności muszą wynikać z podstępu.

Państwo wielonarodowe stawało się problemem nierozwiązywalnym bez przemocy. Federacja obejmuje republiki i narody, których ojczyzna znajduje się w jej granicach. Hasło etnicznego właściciela państwa degradowało ich do gości we własnym kraju.

Muzyka, internet i wspólnota

Koncerty białej siły łączyły dochód, rekrutację i rytuał. Teksty przedstawiały walkę uliczną jako heroizm, a zabójców jako wojowników. Dystrybucja kaset, później płyt i plików umożliwiała tworzenie sceny bez formalnego członkostwa.6

Fora internetowe oraz serwis VKontakte pozwalały rozpowszechniać adresy, instrukcje, fotografie i filmy z napaści. Kamera zmieniła przemoc w komunikat. Ofiara była atakowana fizycznie, lecz nagranie miało zastraszyć całą kategorię i zdobyć prestiż wśród sprawców.

Tak zwane filmy egzekucyjne przesuwały granicę widzialności. W 2007 roku opublikowano nagranie przedstawiające zabójstwo dwóch mężczyzn, opatrzone deklaracją nieznanej wcześniej „Narodowosocjalistycznej Partii Rusi”. Autentyczność i autorstwo długo badano; jeden ze sprawców został później skazany. Film żył w obiegu jako propaganda niezależnie od struktury stojącej za zbrodnią.7

Format małej grupy

Duże organizacje, takie jak RNE, były łatwiejsze do obserwacji i rozbicia. W latach dwutysięcznych rosło znaczenie małych, autonomicznych komórek. Nie prowadziły biur ani list członków. Łączyła je marka, ideologia i internet, a decyzję o ataku podejmowały lokalnie.8

Model „oporu bez przywódcy” utrudnia przypisanie odpowiedzialności jednemu centrum, ale nie oznacza całkowitej samotności. Sprawcy spotykali się na koncertach, treningach i marszach, czytali te same teksty, wymieniali materiały oraz naśladowali wcześniejsze ataki.

Mała komórka ma również funkcję psychologiczną. Każdy uczestnik jest ważny, wzajemna tajemnica wzmacnia więź, a przemoc staje się próbą lojalności. Odejście grozi ujawnieniem grupy, więc ideologia i współudział zamykają drogę wyjścia.

Format 18 i Combat Organization

Jedną z najbardziej znanych sieci był Format 18 Maksima Marcinkiewicza, pseudonim „Tesak”. Liczba 18 kodowała inicjały Adolfa Hitlera. Grupa produkowała filmy, prowokacje i napady, łącząc neonazistowski performans z logiką internetowej popularności.9

Marcinkiewicz kilkakrotnie trafiał do więzienia. Po wyjściu organizował projekt „Occupy Pedophilia”, którego uczestnicy zwabiali i poniżali mężczyzn podejrzewanych o kontakty homoseksualne z nieletnimi. Deklarowana walka z przestępstwem dawała pretekst do homofobicznej przemocy i prywatnego wymierzania kary.

Bojowa Organizacja Rosyjskich Nacjonalistów (BORN) poszła w stronę terroru politycznego. Jej członkowie zamordowali sędziego Eduarda Czuwaszowa, adwokata Stanisława Markiełowa, dziennikarkę i antyfaszystkę Anastazję Baburową oraz działaczy antyfaszystowskich. Procesy ujawniły powiązania ze środowiskiem Russkij Obraz.10

Russkij Obraz i „zarządzany nacjonalizm”

Russkij Obraz próbował nadać skrajnej prawicy elegancki, intelektualny wizerunek. Organizował koncerty i wydarzenia, utrzymywał kontakty z urzędnikami oraz prokremlowskimi strukturami. Badania Roberta Horvatha pokazują, jak część administracji wykorzystywała nacjonalistów przeciw opozycji i do kontrolowania ulicy.11

Relacja nie oznacza, że Kreml wydawał rozkaz każdemu neonaziście. Był to system selektywnego dostępu: lojalny organizator mógł otrzymać salę i ochronę, niezależny przeciwnik podlegał represji. Granice pozostawały ruchome.

Sprawa BORN ujawniła ryzyko. Środowisko zdolne mobilizować przemoc dla celów zgodnych z władzą może zachować własną listę wrogów. Państwo zaczęło rozbijać sieci, które wcześniej działały w półlegalnym otoczeniu.

Marsze Rosyjskie

Od 2005 roku 4 listopada, w państwowy Dzień Jedności Narodowej, organizowano Marsze Rosyjskie. Uczestniczyli w nich narodowi demokraci, imperialiści, monarchiści, prawosławni radykałowie, kibice i jawni neonaziści. Wspólna demonstracja nie usuwała różnic programowych.12

Marsz był miejscem rekrutacji i normalizacji. Człowiek unikający swastyki mógł maszerować obok grupy posługującej się kodami neonazistowskimi pod wspólnym hasłem przeciw migracji. Organizatorzy próbowali przedstawiać wydarzenie jako legalny patriotyzm, podczas gdy z tłumu padały rasistowskie okrzyki.

Z czasem władze ograniczały marsze, zmieniały trasy i aresztowały liderów. Po 2014 roku ruch podzielił stosunek do wojny w Donbasie: imperialiści poparli aneksję, część etnonacjonalistów uznała ją za odwracanie uwagi od „Rosji dla Rosjan” albo stanęła po stronie Ukrainy.

Plac Maneżowy 2010

W grudniu 2010 roku śmierć kibica Spartaka Moskwa Jegora Swiridowa w bójce z grupą mężczyzn z Kaukazu wywołała protesty. Na placu Maneżowym tysiące kibiców i nacjonalistów starły się z policją oraz atakowały osoby o niesłowiańskim wyglądzie.13

Zabójstwo wymagało rzetelnego śledztwa i odpowiedzialności konkretnych sprawców. Nacjonaliści przekształcili je w oskarżenie całej grupy etnicznej oraz państwa rzekomo chroniącego „obcych”. Indywidualna zbrodnia stała się paliwem pogromowej logiki.

Zamieszki pokazały granice zarządzania. Kreml potrafił organizować młodzieżowe poparcie, ale nie mógł natychmiast wyłączyć autonomicznej ulicy. Odpowiedział represją i próbą przejęcia haseł ochrony etnicznych Rosjan.

Ofiary i niewidzialność

Najczęstszymi ofiarami byli ludzie wykonujący nisko opłacane prace, pozbawieni sieci bezpieczeństwa i obawiający się policji z powodu statusu migracyjnego. Atak na sprzątacza, pracownika budowy czy sprzedawcę rzadko stawał się ogólnokrajowym symbolem. Sprawcy liczyli na społeczną niewidzialność.14

Przemoc obejmowała zabójstwa nożem, pobicia grupowe, podpalenia, bomby oraz dewastację cmentarzy i miejsc kultu. Atakowano dzieci i studentów. W 2006 roku bomba na moskiewskim Targowisku Czerkizowskim zabiła 14 osób; sprawcami byli członkowie neonazistowskiej grupy „Spas”.15

Każda liczba oznacza osobę, rodzinę i szerszą wspólnotę, która zmienia zachowanie ze strachu. Statystyka rannych nie obejmuje wszystkich, którzy przestali korzystać z transportu, wysyłać dzieci do szkoły albo zgłaszać przestępstwa.

Antyfaszyści jako cel

Równolegle powstały sieci antyfaszystowskie: anarchiści, lewicowcy, muzycy, obrońcy praw człowieka i niezależni dziennikarze. Dokumentowali napaści, ochraniali koncerty i czasem podejmowali bójki z neonazistami. Scena przybrała formę wzajemnej przemocy, ale nie była moralnie symetryczna: antyfaszyści nie polowali na ludzi ze względu na pochodzenie.16

W 2005 roku zamordowano muzyka i aktywistę Timura Kaczarawę, w 2009 Iwana Chutorskiego. Anastazja Baburowa zginęła obok Stanisława Markiełowa. Zabójstwa miały usunąć osoby zdolne przeciwstawiać się bezkarności.

Państwowy język „dwóch ekstremizmów” zacierał różnicę między rasistowskim terrorem i nawet konfrontacyjną samoobroną. Konkretne przestępstwa antyfaszysty podlegają ocenie prawa; nie wynikają z tego równorzędne cele ideologiczne obu stron.

Represja i spadek przemocy po 2008 roku

Pod koniec pierwszej dekady służby zaczęły skuteczniej ścigać największe grupy. Zapadały wieloletnie wyroki, zakazywano organizacji, a monitorowanie internetu poprawiło identyfikację sprawców. Według SOVA liczba zabójstw i pobić motywowanych nienawiścią gwałtownie spadła w następnych latach.17

Zmiana była realnym sukcesem ochrony potencjalnych ofiar. Nie należy jej jednak utożsamiać z konsekwentnym państwem prawa. Przepisy o ekstremizmie stosowano również przeciw pokojowym krytykom, niezależnym mediom i mniejszościom religijnym. Definicja była rozciągana od neonazistowskiego zabójcy po użytkownika publikującego satyryczny obrazek.18

Represja zmieniła zachowanie sceny. Część działaczy wyjechała, część ukryła symbole, inni przeszli do nacjonalizmu akceptowanego przez państwo. Zdolność do przemocy została ograniczona, lecz kadry i uprzedzenia nie zniknęły.

Rok 2014: wojna jako rozłam i szansa

Aneksja Krymu oraz wojna w Donbasie podzieliły rosyjskich nacjonalistów. Imperialiści widzieli odbudowę „historycznej Rosji” i jechali walczyć po stronie separatystów. Rosyjski Ruch Imperialny, Rusicz oraz środowiska monarchistyczne dostarczały ochotników. Inni nacjonaliści poparli Ukrainę przeciw imperium Putina.19

Wojna zaoferowała doświadczenie bojowe, broń, status i nową legitymizację. Człowiek wcześniej ścigany jako ekstremista mógł zostać użytecznym ochotnikiem, jeśli walczył zgodnie z interesem państwa. Granica między przestępczą bojówką a patriotyczną formacją zależała bardziej od lojalności niż ideologii.

Jednocześnie propaganda rosyjska przedstawiała Ukrainę jako państwo neonazistowskie, minimalizując obecność własnych jawnych neonazistów na froncie. Istnienie ukraińskiej skrajnej prawicy jest faktem; używanie go do zaprzeczania rosyjskiej agresji pozostaje manipulacją.

Odnowienie przemocy po pełnoskalowej inwazji

Po 2022 roku mobilizacja wojenna, brutalizacja i duża liczba migrantów ponownie zmieniły scenę. SOVA odnotowała 123 ofiary ideologicznie motywowanej przemocy w 2023 roku, a w 2024 roku już 259, w tym jedną śmiertelną. Szczególnie widoczna stała się aktywność młodych autonomicznych neonazistów nagrywających ataki.20

Wzrost nie osiągnął śmiertelnego poziomu 2008 roku, lecz przerwał wcześniejszy trend. Celem byli migranci, osoby LGBT, bezdomni i ludzie oskarżani o handel narkotykami. Podobnie jak w projekcie Marcinkiewicza, deklarowana walka z przestępstwem dawała sprawcom rolę samozwańczej policji.

Po zamachu Państwa Islamskiego Prowincji Chorasan w Crocus City Hall w marcu 2024 roku nasiliła się ksenofobia wobec Tadżyków i innych migrantów z Azji Środkowej. Odpowiedzialność terrorystów została przeniesiona na zbiorowość, której praca pozostaje niezbędna rosyjskiej gospodarce.21

Państwowy rasizm i niepaństwowy neonazizm

Współczesna Rosja oficjalnie potępia nazizm i ściga część neonazistów. Jednocześnie władza prowadzi kampanie przeciw migrantom, rozszerza hierarchię obywatelstwa, prześladuje ludzi LGBT oraz usprawiedliwia wojnę imperialną. Te zjawiska nakładają się, ale nie są jednym aparatem.22

Neonazista może uważać wielonarodowe państwo Putina za zbyt łagodne, a Kreml może więzić go za niezależną przemoc. Zarazem oficjalny język obcych agentów, biologicznej degeneracji Zachodu i konieczności oczyszczenia dostarcza tła sprzyjającego radykalizacji.

Precyzyjna analiza nie potrzebuje twierdzenia, że państwo steruje każdym atakiem. Pyta, które grupy są chronione, czy policja przyjmuje zawiadomienia, jak media nazywają ofiarę i kiedy sprawca staje się użyteczny w wojnie.

Jak mierzyć zjawisko

Statystyki przestępstw z nienawiści są zawsze minimalne. Ofiara może nie zgłosić pobicia, policja zakwalifikować je jako chuligaństwo, a motyw pozostać nieudowodniony. Organizacje monitorujące korzystają z mediów, akt sądowych i kontaktów terenowych; ich metodologia zmienia się wraz z dostępem do informacji.23

Nie wolno dodawać automatycznie wszystkich bójek z udziałem migrantów do przemocy neonazistowskiej. Motyw wymaga dowodu: słów sprawcy, wyboru celu, symboli, przynależności lub schematu ataków. Rzetelność liczenia jest częścią ochrony ofiar, bo zawyżenie ułatwia władzy odrzucenie całego problemu.

Wynik wyborczy partii nacjonalistycznej również nie mierzy sceny. Autonomiczna grupa celowo nie startuje w wyborach, a jej wpływ to strach i zmiana normy, nie mandaty.

Klasyfikacja

Jawne odwołanie do Hitlera, białej supremacji, rasowej wojny i eksterminacyjnej przemocy uzasadnia termin „neonazizm”. Szersze środowiska etnonacjonalistyczne, które odrzucają nazistowską symbolikę, należy opisywać jako skrajną lub radykalną prawicę zależnie od stosunku do demokracji i przemocy. Kibic albo skinhead nie jest automatycznie neonazistą.24

„Faszyzacja” opisuje przenikanie kultu siły, hierarchii etnicznej i oczyszczenia do głównego nurtu. Nie zastępuje odpowiedzialności konkretnych organizacji. Pozwala natomiast zauważyć, że represja jednej swastyki może współistnieć z normalizacją jej politycznej logiki.

Historia rosyjskiej sceny obala dwa mity: że neonazizm jest wyłącznie zachodni lub ukraiński oraz że jego osłabienie w statystyce oznacza trwałe rozwiązanie. Zjawisko potrafi przejść z partii do subkultury, z ulicy do internetu, z więzienia na front i z powrotem.